Azərbaycan əjdahası

Azərbaycan mifologiyasında əjdaha bir tərəfdən ilahi gücü, yağışları, suları, bərəkət və bolluğu, digər tərəfdən isə şər və qaranlıq qüvvələri simvolizə edən ikili mövqeyə malikdir.^[1] Bəzi miflərdə əjdahalar iri ilanlardır, əslində əvvəllər ilanlar daha böyük olmuşdur və insanlar qorxmasın deyə Allah onları insanın gözündə kiçiltmişdir. Azərbaycan miflərindəki əjdahalar üç, yeddi və qırx başlı olur və onu öldürmək üçün qəhrəman əjdahanın bütün başlarını kəsməlidir. Bəzi hallarda əjdahanın kəsilmiş başı yenidən dirilə və qəhrəmana hücum edə bilər.^[2] Bəzi miflərdə əjdahalar günəşi örtən buludla eyniləşdirilir, digərlərində isə Simurq quşunun yumurtalarını yeyirlər (məsələn, "Məlikməmmədin nağılı"nda).^[3]

Azərbaycanlıların mifologiyasında İran mifologiyasındakı zəhhakdan qalma şər iblis adətən əjdaha (çox vaxt çoxbaşlı) şəklində təmsil olunurdu. Azərbaycan miflərində əjdaha su və yağış buludları ilə də əlaqələndirilir, Azərbaycan mifik ideyalarına görə əjdaha göldə yaşayır. Bəzi Azərbaycan miflərində əjdərha hamilə qadının bətninə girib uşağı öldürür.^[4]

Ümumi istifadədə olan təqvim il adları belədir: siçan, öküz-inək, pələng, dovşan, əjdaha, ilan, at, qoyun (və ya keçi^[5]), meymun, toyuq-xoruz, it, donuz.^[6] İnanca görə, əjdaha (timsah) ilində çoxlu yağış yağır.^[6]

Azərbaycan nağıllarında əjdahalar uzun boylu, uzun dilli, uzun quyruqlu, böyük başlı, nizə buynuzlu, çirkin görünüşlü, heybətli və qorxunc varlıqdır. "Qızıl qoç" nağılında əjdaha başı dam boyunda, dili beş arşın, buynuzları nizə kimi təsvir edilir. "Lalə və Nərgiz" nağılında isə əjdaha quyruqlu təsvir edilir. "Tapdıq" (Tufan divin oğlu) nağılında əjdaha çirkin təsvir edilir. Bu əjdaha insanı udacaq qədər heybətlidir və qarnı pəhləvanlarla doludur. "Yusiflə Sənubər" nağılında əjdaha çirkin və vahiməlidir.^[7]

"Qızıl qoç" nağılında əjdahanın alovu dəmirçi ocağına bənzədilir. "İlan ve Qız" nağılında Məhəmməd adlı oğlan qadın cildindəki əjdaha ilə evlənir. Gecə vaxtı susayan əjdaha-qadın evin şüşələrini əjdaha alovu ilə suya döndərib bağçaya çıxır. Tapdıq və Güloğlan nağıllarında əjdaha insanı udmağa çalışır.^[7] Azərbaycan nağıllarında həm də əjdahaların ağzında inci və yaqut kimi qiymətli daşlar saxlamasına rast gəlinir. Keçəl nağılında əjdaha uzaq bir adada, ağzında yaqut saxlayır. Nadir tapılan qiymətli daşların ilan və əjdahaların başlarından çıxması ilə bağlı inanc vardır.^[7]

Azərbaycan nağıllarında əjdahanın danışmaq xüsusiyyəti vardır. Şansonqar nağılında əjdaha insan kimi danışaraq "Məhəmməd, gəl arxamca" deyir. Qaraqaşın nağılında isə əjdaha öldürüləndə "Vay, yandım" deyərək ağrısını ifadə edir. Əjdahanın qanı Cəlayi-vətən, Cəntiq və "Kiçik şahzadə" nağıllarında qəhrəmanın kürəyinə çəkilir və beləliklə, qəhrəmanın əjdaha ilə döyüşdüyündən hamı agah olur.^[8]

Azərbaycan nağıllarında əjdaha ilə insanın evlənməsinə rast gəlinir. Belə bir halda əjdaha gözəl qız kimi təsvir edilir. Əvvəlcə ilan olan varlığın daha sonra insana çevrilməsi üçün uzun bir müddət lazımdır. Daha sonra insana çevrilən varlıq dağıdıcılıq xüsusiyyətlərini itirmir. "İlan və qız" nağılında əjdaha əvvəlcə ilan olur və 1200 ildən sonra insan şəklinə çevrilir. Məhəmməd adlı pəhləvan meşədə qara tikanın dibində uzun saçlı, çılpaq, gözəl qız tapır və onunla evlənir. Daha sonra o, dərvişdən öyrənir ki, arvadı əjdaha nəslindəndir. Dərvişin sözlərinə görə, bu varlıqlar 300 il yaşadıqdan sonra bədənlərində qara xal çıxır və əlləri və ayaqları əmələ gəlir. Bu şəkildə varlıq 700 il yaşayır, daha sonra ikinci xalı çıxır və əjdahaya çevrilir. 1200 il yaşadıqdan sonra onların üçüncü xalı çıxır və insana çevrilirlər. Ancaq, insana çevrilməyinə baxmayaraq, əjdahanın adətləri və nəfəsi əjdaha olaraq qalır. Əjdahanın yanında qalan insanı müəyyən bir müddət ərzində məhv etmək üçün elə əjdahanın nəfəsi kifayət edir.^[8][9]

Əjdahanın çoxbaşlı olması isə onun qabağını kəsdiyi çay ilə əlaqələndirilir. Əjdaha çayın qabağını kəsəndə su dolub-daşır, yatağına sığmır, beləliklə çay qollara ayrılır. Ramazan Qafarlı əjdahaların çoxbaşlı olmasını belə izah edir.^[9]

Azərbaycan nağıllarında əjdahalar yerin altında, qaranlıq dünyada, qaranlıq meşələr, su mənbələri, dağlar, müqəddəs ağacın altı, tilsimli məkan və ya xəzinə kimi yerlərdə, tilsimlənmiş qızın yanında olur. Əjdaha ən çox su mənbələrinin başında olur, dərə, çay, dəniz və ada kimi yerlərdə gözləyir.^[9]

Azərbaycan xalça sənətində əjdaha motivi həm qədim türk mifologiyasından gələn yaxşılıq və bərəkət simvolu kimi, həm də zərdüştlükdən gələn şər qüvvə kimi təsvir edilmişdir.^[10] Quba, Şirvan və Qarabağ xalçalarında əjdaha motivinə rast gəlinir. Lətif Kərimov belə xalçaları xətai kompozisiyalı xalçalar hesab edir. Burada xətai motivi Türkiyədəki xətai motivi ilə eyni deyil, Osmanlı bəzəmə sənətindəki rumi motivi ilə eyniləşir.^[11] XIX əsr Azərbaycan xalçalarında əjdaha ağzında gül tutmuş şəkildə təsvir edilir. Əjdahaların palmet (palma ağacına bənzər motiv) və lotus (şanagüllə) motivlərinin ətrafında olması onların qoruyucu rolunu göstərir.^[12] S formalı motivlər həm axar suları, həm buludları, həm də yağış və suları qorumaq üçün Tanrı tərəfindən göndərilmiş əjdahaları simvolizə edir. İstifadə edilən "çarx-ı fələk" motivi isə qədim türk mifologiyasında göy çarxını idarə edən bir cüt əjdahanın əks edilməsidir.^[13]

• Bayrakdarlar, T. (2023). AZERBAYCAN MASALLARINDA EJDERHA MOTİFİ. Gazi Türkiyat, 33, 37–59. https://izlik.org/JA33LC92PY
• Пашаев В. П. О некоторых древнетюркских мотивах в азербайджанских вышивках // Истоки и эволюция художественной культуры тюркских народов. — Каз.: Заман, 2009.
• Әфәндијев П.[азерб.]. Азәрбајҹан шифаһи халг әдәбијјаты (азерб.) / Научный редактор А. Набиев[азерб.]. — Б.: Маариф, 1992. — 477 с.
• V. PASHAYEVA, "Azerbaycan Halı ve Tekstillerinde Ejder Motifi," 38. Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, vol.3, Ankara, Turkey, pp.1079–1100, 2007
• Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.

• Paşayeva, V., & Paşayev, N. (2010). EJDERHA DESENLİ AZERBAYCAN HALILARI. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 15, 101–122. https://izlik.org/JA67EH82FA
• Gozalov, Parvin. (2024). The Dragon symbol on one of the nine trophy banners of the Baku Khanate. Social Sciences. 45. 10.59849/2710–0820.2024.2.45.