Almaniya–Osmanlı ittifaqı — Almaniya imperiyası ilə Osmanlı imperiyası arasında 2 avqust 1914-cü il tarixində, Birinci Dünya müharibəsinin başlanmasından az sonra ratifikasiya edilmiş ittifaq sazişi. Bu ittifaq Osmanlı ordusunun zəif vəziyyətini gücləndirmək və modernləşdirmək, eyni zamanda Almaniyaya qonşu Britaniya müstəmləkələrinə təhlükəsiz keçid imkanı yaratmaq məqsədi ilə formalaşdırılmışdır.[1]
Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində Osmanlı imperiyası son dərəcə ağır vəziyyətdə olmuşdur. Fəlakətli müharibələr nəticəsində əhəmiyyətli ərazilər itirilmiş, iqtisadiyyat dağılmış, əhali isə ruhdan düşmüşdür. İmperiyanın bərpa olunması və islahatların aparılması üçün zamana ehtiyac var idi, lakin dünya sürətlə müharibəyə sürüklənirdi və Osmanlı dövləti mövqe seçməyə məcbur qalırdı. İtaliya–Osmanlı müharibəsi və Balkan müharibələrindən sonra imperiyanın resursları tamamilə tükənmişdi. Birinci Dünya müharibəsinin başlanması ilə neytral qalaraq bərpa prosesinə fokuslanmaq mümkün olmamış, buna görə də imperiya tərəflərdən biri ilə ittifaq qurmalı idi. Osmanlı dövləti kifayət qədər silah və texnikaya malik deyildi və yenilərini almaq üçün maliyyə imkanları yox idi. Bu səbəbdən Babı-alinin yeganə seçimi Avropa dövlətlərindən biri ilə ittifaq yaratmaq olmuşdur. Hansının seçiləcəyinin böyük fərq yaratmadığı düşünülürdü. Daxili işlər naziri Tələt Paşa xatirələrində yazmışdır: "Türkiyə daxili idarəetməsini təşkil etsin, ticarətini və sənayesini gücləndirib qorusun, dəmir yollarını genişləndirsin, bir sözlə, yaşasın və varlığını qorusun deyə ölkə qruplarından birinə qoşulmalı idi".[2]
Avropa dövlətlərinin əksəriyyəti zəifləməkdə olan Osmanlı imperiyası ilə ittifaq qurmaqda maraqlı olmamışdır. Hələ Şimali Afrikada İtaliya–Osmanll müharibəsinin əvvəlində böyük sədrəzəm Səid Həlim Paşa ittifaqa ehtiyac olduğunu bildirmiş və Osmanlı səfirlərindən Avropa paytaxtlarının münasibətini öyrənməyi xahiş etmişdir. Yalnız Rusiya imperiyası müəyyən şərtlər daxilində bu məsələyə müsbət yanaşmışdır. Bu, Osmanlı torpaqları üzərində Rusiya protektoratının yaradılması demək idi. Fransa ilə ittifaq mümkün olmamışdır, çünki Fransanın əsas müttəfiqi 1828-ci il müharibəsindən bəri Osmanlı imperiyasının uzunmüddətli düşməni olan Rusiya idi. Britaniya imperiyası Osmanlıların müraciətini rədd etmişdir.[3]
Osmanlı sultanı V Mehmed imperiyanın müharibəyə qoşulmamasını xüsusi olaraq istəmişdir, lakin o, real siyasi hakimiyyətdən məhrum olan simvolik fiqur olmuşdur. Mehmedin bəzi yüksək vəzifəli məsləhətçilərinin təzyiqi nəticəsində imperiya Almaniya və Məhvər dövlətləri ilə ittifaqa daxil olmuşdur. Almaniya 1890-cı ildən etibarən imperiya ambisiyalarına malik olmuş, lakin bu istəklər nəticə verməmişdir. 1909-cu ilə gəldikdə Almaniyanın Britaniya ilə olan dəniz rəqabətində üstünlük qazana bilməyəcəyi aydın olmuşdur. Texnoloji üstünlüyə baxmayaraq, Almaniyanın enerji infrastrukturu uzaq sularda döyüş gəmilərini dəstəkləmək üçün yetərli deyildi. Almaniya digər Avropa müstəmləkə gücləri ilə müqayisədə zəif mövqedə idi və Osmanlı imperiyası ilə strateji ittifaq axtarırdı. Bağdad dəmir yolu Almaniyanın imperiya ambisiyalarını irəli aparacaq, almanların Anadoluda məskunlaşmasını təşviq edəcək və Almaniyaya qoşunlarını İran körfəzinə və oradan Britaniya Hindistanına daşımaqda daha böyük çeviklik qazandıracaqdı. Dəmir yolu layihəsi irəli sürülən kimi Almaniya ilə Britaniya arasında gərginlik mənbəyinə çevrilmişdir, çünki Britaniya Qacar İranının cənubi hissəsini öz təsir dairəsi hesab edir və burada Alman nüfuzunun genişlənməsini istəmirdi.[4]
Almaniya Osmanlı imperiyasını öz tərəfində görməyə ehtiyac duyurdu. 1889-cu ildən etibarən Şərq Ekspresi birbaşa Konstantinopola qədər hərəkət edirdi və Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl sultan Almaniyanın himayəsi altında onun Anadolu vasitəsilə Bağdada qədər uzadılması planına razılıq vermişdi. Bu, Osmanlı imperiyasının sənayeləşmiş Avropa ilə əlaqələrini gücləndirəcək, Almaniyaya isə Afrika müstəmləkələrinə və Britaniya Hindistanındakı ticarət bazarlarına daha asan çıxış təmin edəcəkdi. Buna baxmayaraq, 1914-cü ilin iyununda Berlin Bağdadın cənubuna doğru xəttin çəkilməməsinə razılıq vermiş və bölgədə Britaniyanın üstün maraqlarını tanımışdır. Məsələ hər iki tərəfi qane edəcək şəkildə həll olunmuş və müharibənin başlanmasına səbəb olmamışdır.[5]
İki imperiya arasında gizli müqavilə 2 avqust 1914-cü il tarixində bağlanmışdır. Müqaviləyə əsasən, Osmanlı imperiyası Almaniya imperiyasının Rusiyaya müharibə elan etməsindən bir gün sonra Məhvər dövlətləri tərəfində müharibəyə daxil olmalı idi.[6] İttifaq 2 avqust tarixində böyük vəzir Səid Həlim Paşa, hərbi nazir Ənvər Paşa, daxili işlər naziri Tələt Paşa və Məclisi-Məbusan sədri Xəlil bəy də daxil olmaqla bir çox yüksək rütbəli Osmanlı rəsmiləri tərəfindən ratifikasiya edilmişdir. Avstriya–Macarıstan 5 avqust tarixində Osmanlı–Almaniya müqaviləsinə qoşulmuşdur.[7]
Bununla belə, Osmanlı hökumətinin bütün üzvləri ittifaqı qəbul etməmişdir. Nominal olaraq ordunun başçısı olan, lakin real səlahiyyətlərə malik olmayan sultan V Mehmedin imzası müqavilədə yer almamışdır. "Gənc türklər üçlüyü" kabinetinin üçüncü üzvü Canal Paşa da Fransayla ittifaq qurmağa çalışdığı üçün müqaviləni imzalamamışdır.[8]
Osmanlıların tərəddüd etməsi Berlində narazılıq doğurmuş, lakin Almaniya iki döyüş gəmisi və iri həcmli kredit təklif etmişdir. İki Almaniya kreyseri böyük çətinliklərlə 10 avqust tarixində Dardanel boğazına çatmış, 16 avqustda isə Osmanlı donanmasına təhvil verilmişdir. Britaniyanın bundan əvvəl iki Osmanlı döyüş gəmisini müsadirə etməsi səbəbindən bu hadisə yerli əhali arasında böyük rəğbət qazanmışdır. Avqust ayında Almaniya hələ də sürətli qələbə gözlədiyi üçün Osmanlı imperiyasının neytral qalması ilə kifayətlənmişdir. Marmara dənizində "Göben" kimi güclü döyüş gəmisinin mövcudluğu belə, Dardanel boğazını qoruyan Britaniya donanma eskadrasını məşğul etməyə yetərli hesab edilirdi, lakin sentyabr ayında Marna döyüşündə Almaniyanın uğursuzluqları və Rusiyanın Avstriya–Macarıstana qarşı əldə etdiyi uğurlar Almaniyanın Osmanlı imperiyasını faydalı müttəfiq kimi görməsinə səbəb olmuşdur. Gərginlik 27 sentyabr tarixində Osmanlı imperiyasının Dardanel boğazını bütün gəmiçiliyə bağlaması ilə daha da artmışdır. Bu addım Rusiyanın Qara dənizdən çıxışını kəsmiş və onun idxal–ixracının 90 faizdən çoxunu bloklamışdır.[9]
10 oktyabr 1914-cü il tarixində Osmanlı səfərbərliyini maliyyələşdirmək məqsədilə 5 milyon lirəlik – Osmanlı dövlətinin iki aylıq ümumi büdcəsinə və ya müasir hesablamalara görə təxminən on aylıq müharibə xərclərinə bərabər dəyərdə qızıl kredit müqaviləsi imzalanmışdır.[10] 29 oktyabrda Ənvər Paşanın əmri ilə Osmanlı donanmasının Rusiya limanlarını bombardman etməsindən sonra Osmanlı imperiyası rəsmi şəkildə müharibəyə daxil olmuşdur.[11]
22 yanvar 1915-ci il tarixində Osmanlı imperiyası ilə Almaniya arasında beş il müddətinə nəzərdə tutulan daha ümumi ittifaq müqaviləsi imzalanmışdır. 28 sentyabr 1916-cı ildə tərəflər Antanta dövlətləri ilə ayrıca sülh imzalamamaq barədə razılığa gəlmişdir. 1917-ci ilin oktyabrında 1915-ci il müqaviləsinə imperiyalar arasında hərbi əməkdaşlığı gücləndirən dəyişikliklər edilmişdir. 21 mart 1916-cı il tarixində Avstriya–Macarıstan Almaniya–Osmanlı paktına qoşulmuşdur.[12] İttifaq 7 noyabr 1918-ci il tarixində Mudros müqaviləsindən sonra ləğv edilmişdir.[13]
- ↑ Frank G. Weber, Eagles on the Crescent: Germany, Austria, and the diplomacy of the Turkish alliance, 1914-1918 (Cornell University Press, 1970)
- ↑ Alan Woods, The First World War: A Marxist Analysis of the Great Slaughter (2019) ch. 8.
- ↑ Strachan, The First World War: Volume I: To Arms. Vol. 1 (2003) pp 644-93.
- ↑ Lüdke, Tilman. Jihad and Islam in World War I. Leiden University Press. 2016. 71–72. ISBN 9789087282394.
- ↑ Mustafa Aksakal. The Ottoman Road to War in 1914: The Ottoman Empire and the First World War. 2008. 111–13. ISBN 9781139474498.
- ↑ The Treaty of Alliance Between Germany and Turkey, Yale.
- ↑ Gerard E. Silberstein, "The Central Powers and the Second Turkish Alliance, 1915." Slavic Review 24.1 (1965): 77-89. in JSTOR
- ↑ Strachan, Hew, The First World War, 1: To Arms, Oxford University Press, 2001, səh. 670.
- ↑ Miller, Margaret S. The Economic Development Of Russia 1905 1914. 1926. səh. 59.
- ↑ "War Finance (Ottoman Empire) | International Encyclopedia of the First World War (WW1)".
- ↑ F.W. Beckett, "Turkey's Momentous Moment" History Today (June 2013) 63#6 pp 47-53
- ↑ Kieser, Hans-Lukas. Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 2018. 222, 336. ISBN 978-0-691-15762-7.
- ↑ Akçam, Taner. A Shameful Act. 2006. 207.
- Beckett, F.W. "Turkey's Momentous Moment" History Today (June 2013) 63#6 pp 47–53 pn October 1914.
- Erickson, Edward J. Gallipoli & the Middle East 1914–1918: From the Dardanelles to Mesopotamia (Amber Books Ltd, 2014).
- Johnson, Rob. The Great War and the Middle East (Oxford UP, 2016).
- Miller, Geoffrey. "Turkey Enters the War and British Actions". December 1999.
- Silberstein, Gerard E. "The Central Powers and the Second Turkish Alliance, 1915." Slavic Review 24.1 (1965): 77–89. in JSTOR
- Strachan, Hew. The First World War: Volume I: To Arms. Vol. 1. Oxford University Press, 2003) pp 644-93.
- Ulrichsen, Kristian Coates. The First World War in the Middle East (Hurst, 2014).
- Van Der Vat, Dan. The ship that changed the world (ISBN 9780586069295)
- Weber, Frank G. Eagles on the Crescent: Germany, Austria, and the diplomacy of the Turkish alliance, 1914-1918 (Cornell University Press, 1970).