Albert Bitran

Albert Bitran 1931-ci ildə Türkiyənin İstanbul şəhərində Səfərad yəhudisi ailəsində anadan olmuşdur. Fransız və türk dillərində diplomlar aldığı Sen-Mişel Kollecində təhsilini başa vurduqdan sonra Parisdə yerləşən Xüsusi Memarlıq Məktəbinə qəbul edilmişdir, lakin 1948-ci ildə, on yeddi yaşında ikən Montparnassa gəlmiş və memar yox, rəssam olmaq istədiyini qəti şəkildə müəyyənləşdirmiş, səkkiz aydan sonra məktəbi tərk etmişdir. Daha sonra Paris Şəhər Universitetinin ABŞ pavilyonunda emalatxanaya yerləşmiş və Parisə ilham axtarışı ilə gəlmiş mühacir sənətçilər çevrəsinə qoşulmuşdur. Bu mühitdə ABŞ-dən Ellsvort Kelli və Cek Yangerman, Cənubi Amerikadan bir sıra sənətçilər, Kubadan Rikardo Porro, Venesueladan Xesus Rafael Soto, Rusiyadan Serj Polyakov, İspaniyadan Pablo Palasuelo, eləcə də Tunisdən Jorj Koskas və Rumıniyadan Horia Damian ilə tanış olmuş, xüsusilə sonuncular onun rəssam kimi formalaşmasında həlledici təsir göstərmişdir.^[6]

Bitran yaradıcılığının ilkin mərhələsində ciddi və həndəsi bədii dili araşdırmağa başlamışdır. Sen-Jermen-de-Pre məhəlləsində yeni qalereya açmış Jan-Rober Arno 1951-ci ildə onun ilk fərdi sərgisini təşkil etmiş, eyni zamanda "Cimaise" jurnalının ilk sayında qrafik işlərindən birini dərc etdirmişdir. 1954-cü ildə Semyuel Bekketin "Qodonu gözləyərkən" əsərinin Babil yeatrındakı premyerası münasibətilə Bitranın bir tablosu teatrın divarlarında nümayiş etdirilmişdir. Nüfuzlu sənət kolleksiyaçısı, sonradan "Jül və Cim" romanının müəllifi kimi tanınan Anri-Pyer Roşe ona Araqo bulvarında geniş bir otaq ayırmış, boya materialları ilə təmin etmiş və bunun müqabilində əsərlərindən bəzilərini almışdır. Bu məkanda Bitran rəngli karandaşlarla kağız üzərində, demək olar ki, optik təsir bağışlayan həndəsi rəsmlər üzərində təcrübələr aparmışdır. Denis Rene öz məşhur qalereyasında onun sərgisini təşkil etmiş, kataloqun ön sözünü isə Anri-Pyer Roşe qələmə almışdır. Bununla belə, Bitran tədricən daha şəxsi ifadə formasına – qeyri-formal, jestual və memarlıq xarakterli lirik abstraksiyaya yönəlmiş, növbəti altmış il ərzində bu istiqamətlə əlaqələndirilmişdir. 1956-cı ilə aid "Mənzərənin doğuluşu" adlı iri kollajı onun yeni yaradıcılıq azadlığının mühüm nümunəsi hesab olunur. Bu əsər 2006-cı ildə Parisdə Lüksemburq Muzeyində keçirilən "L’Envolée Lyrique" sərgisində nümayiş etdirilmiş, hazırda isə Cenevrədə yerləşən Qandur İncəsənət Fondunda saxlanılır.^[6]

1958-ci ildə Albert Bitran Fransa vətəndaşlığını qəbul etmiş, Klod Ledö ilə ailə qurmuş, Parisdə Ru-de-Plantda emalatxanaya köçmüş və Ob departamentinin Rinyi-le-Ferron kəndində köhnə bir ferma almış, orada keramika emalatxanası yaratmışdır. Parisdə Marfen, Duse, Giyyom, Korneyl, Benqt Lindström və Tabuçi kimi rəssamlarla birlikdə Ariel Qalereyası ətrafında fəaliyyət göstərmiş, Jan Pollak təxminən qırx il ərzində onun əsərlərini nümayiş etdirmişdir. Bu dövrdə o, həmçinin qrafika sahəsində əvvəlcə Murlo, sonra isə Bellini və Leblan mətbəələrində ofort və litoqrafiya üzərində çalışmışdır. 1961-ci ildə Skandinaviya ölkələrində ilk dəfə olaraq Kopenhagen qalereyasında Börge Birx tərəfindən onun fərdi sərgisi təşkil edilmişdir. Şimal ölkələrinə tez-tez səfərləri nəticəsində bu regionda yaradıcılığına böyük maraq yaranmışdır. Niderlandda əvvəlcə Haaqada yerləşən "Nova Spectra" qalereyasında, 1971-ci ildən etibarən isə Amsterdamda Martin de Boer Qalereyasında mütəmadi sərgilənmişdir. 1960-cı illərdə onun əsas mövzuları "Mənzərələr", "Emalatxana", "Daxili–xarici", "Üfüqi" və "Şaquli" silsilələri olmuşdur. 1968-ci ildə Montparnassda, Ru-Notr-Dam-de-Şamda yerləşmiş, 2000-ci ilə qədər burada yaşamış və çalışmışdır.^[6]

1970-ci illərdə "Dublajlar" mövzusu onun yaradıcılığında əsas istiqamətə çevrilmişdir. Fransa filosofu Klod Lefor "Bitran, yaxud baxışın sualı" adlı esse yazmış, bu mətn 1975-ci ildə SMI, 1978-ci ildə isə "Gallimard" tərəfindən nəşr olunmuşdur. Bu mərhələnin yekunu kimi "Sekstuor" adlı altı tablodan ibarət qapalı silsilə Norveç, Danimarka, Niderland, Fransa və Avstriyanın muzey və qalereyalarında, memar Rikardo Porrоnun tərtib etdiyi ekspozisiya planına əsasən nümayiş etdirilmişdir.^[6]

1979-cu və 1980-ci illərdə Bitran Salsburq Yay Akademiyasının seminarlarına rəhbərlik etmiş, "Traklhauss"da keçirilən sərgisinin kataloquna Manes Şperber ön söz yazmışdır. 1980-ci illərin əvvəllərində Lot bölgəsində yeni emalatxana quraraq kağız və karton üzərində yağlı boya, mürəkkəb, kömür və pastel texnikalarını birləşdirən təcrübələr aparmış, nəticədə "Böyük formalar" silsiləsini yaratmışdır. Bu əsərlər 1987-ci ildə Parisdə Lüi Karr qalereyasında ilk dəfə nümayiş etdirilmiş, sonradan Köln, Tokio və Los-Ancelesdə də sərgilənmişdir.^[6]

1991-ci ildə İl-sür-la-Sorq şəhərində yerləşən Kampredon Muzeyində keçirilən retrospektiv sərgisi zamanı sənət tarixçisi Jan Paris ilə müsahibəsi lentə alınmış və daha sonra Lissabonda yerləşən Kalust Gülbənkiyan Fondunun "Coloquio Artes" jurnalında dərc edilmişdir. Uşaqlıq xatirələri və Türkiyəyə etdiyi çoxsaylı səfərlərin təsiri ilə onun yaradıcılığında Aralıq dənizi dünyasına bağlı yeni mövzu meydana çıxmışdır. Tağ formalarına xüsusi maraq göstərərək fiqurativ olmadan "daxili–xarici" təsirini yaratmağa çalışmışdır. Böyük ölçülü tabloları və heykəlləri üçün daha geniş məkana ehtiyac yarandığından, 2000-ci ildə Parisin cənubunda Montrujda köhnə kinoteatrın qalıqları üzərində öz evi və emalatxanalarını inşa etdirmişdir.^[6]

"Qaralar" silsiləsi ilə Bitran həmişə əsas rəng hesab etdiyi qara rəng üzərində cəmlənmişdir. Bu yanaşma 2017-ci ildə Parisdə Konverjans qalereyasında keçirilən sərginin "Affinités en noir major" kataloqunda da vurğulanmışdır.^[6]

Sonrakı illərdə Bitran dünya miqyasında əllidən çox sərgidə iştirak etmiş, Köln, Mexiko, İstanbul və Paris kimi şəhərlərdə beynəlxalq sərgilərdə yer almış, Fransa, Türkiyə və Birləşmiş Krallıqda, o cümlədən 2010–2011-ci illərdə Londonda yerləşən Qrosvenor Qalereyasında fərdi sərgilər açmışdır.^[6]

Albert Bitran "İncəsənət və Ədəbiyyat Ordeni"nin zabit dərəcəsi ilə təltif edilmişdir. O, 9 noyabr 2018-ci il tarixində, 87 yaşında vəfat etmişdir.^[7]

Albert Bitranın əsərləri aşağıdakı ictimai kolleksiyalarda təmsil olunur:

• Musée d'Art Moderne, Centre Georges Pompidou, Paris.
• Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris, Paris.
• Fonds National d'Art Contemporain, Paris.
• Henie Onstad Kunstsenter, Oslo/Norway.
• Lunds Konsthall, Lund, Sweden.
• Fine Arts Museums of San Francisco, San Francisco, U.S.A.
• Rhodes Island School of Design Museum, New York, U.S.A.
• University Museum, Berkeley, U.S.A.
• Hammer Museum, Grunwald Center for the Graphic Arts, Los Angeles, U.S.A.
• ISTANBUL MODERN, Contemporary Art Museum, Istanbul, Turkey.
• İstanbul State Art and Sculpture Museum, Istanbul Resim ve Heykel Müzesi, Turkey.
• Musée des Beaux-Arts de Lyon, Donation Jacqueline Delubac, Lyon, France.
• Musée d'Arts de Nantes, Donation Gildas Fardel, Nantes, France.
• Statens Museum for Kunst, Copenhagen, Denmark.
• Ny Carlsbergfondet, Copenhagen, Denmark.
• Randers Kunstmuseum, Randers, Denmark.
• Contemporary Art Society, London, UK.
• Gemeente Museum, Art Museum in the Hague, Netherlands.
• Centraal Museum, Utrech, Netherlands.
• Cuban State Collection, Havana, Cuba.
• Landhuis Bloemhof, Curaçao.
• Gentofte Rådhus, Copenhagen, Denmark.
• Foundation Roi Baudoin, Thomas Neirynck Collection, Brussels, Belgium.
• Art Foundation Jean-Claude Gandur, Geneva, Switzerland.
• Museum der 20-Jahrunderts, Vienna, Austria.
• Museum der Moderne, Rupertinum, Salzburg, Austria.
• F.R.A.C. Midi-Pyrénées, Toulouse, France.
• Les Abattoirs, musée de Toulouse, France.
• Musée Municipal de Saint Dié, France.
• Musée des Beaux-Arts H. Rigaud, Perpignan, France.

2008:

• Galerie Nev, Ankara

• Hands, Institut Français, Istanbul

2010:

• Obliques, Grosvenor Gallery, Londres

2015:

• Albert Bitran, huiles sur papier, galerie Convergences, Paris

2017:

• Affinities in major black, Convergences gallery and Gratadou-Intuiti gallery, Paris

2019:

• Albert Bitran, galerie Bertrand Trocmez, Clermont-Ferrand

• Banque d’images de l’ADAGP A large number of reproductions of Albert Bitran's works.