Alaşəhər (türk. Alaşehir, Türkcə tələffüz: [aˈɫaʃehiɾ]) — Türkiyənin Manisa vilayətinin bələdiyyəsi və rayonu.[2] Sahəsi 971 km²-dir,[3] əhalisi isə 2022-ci ilə görə 104.717 nəfərdir.[4] Şəhər Quzuçay vadisində, Bozdağ dağının ətəyində yerləşir. Alaşəhər İzmir şəhəri ilə 105 km uzunluğunda dəmir yolu xətti vasitəsilə əlaqələndirilmişdir.
| Alaşəhər | |
|---|---|
| Alaşehir | |
 | |
| 38°21′ şm. e. 28°31′ ş. u. | |
| Ölkə | |
| Tarixi və coğrafiyası | |
| Sahəsi |
|
| Mərkəzin hündürlüyü | 189 m |
| Saat qurşağı | |
| Əhalisi | |
| Əhalisi |
|
| Digər | |
| alasehir.bel.tr | |
  Alaşəhər | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Antik dövrdə Filadelfiya (yun. Φιλαδέλφεια, hərf. "qardaşını sevən şəxsin şəhəri") adı ilə salınmışdır və 1390-cı ildə Osmanlı imperiyası tərəfindən fəth edilənədək bu adla tanınmışdır.
Alaşəhər Gediz çayının geniş və münbit düzənliyinə hakim yüksəklik üzərində yerləşir, uzaqdan baxıldıqda möhtəşəm bir görünüş təqdim edir. Şəhərdə təxminən 45 məscid mövcuddur. Burada kiçik sənaye sahələri və yarmarka ticarəti inkişaf etmişdir. Mineral bulaqlardan birindən əldə edilən yüksək minerallı su Türkiyə üzrə məşhurdur.[5]
Türkiyə daxilində şəhərin adı əsasən qurudulmuş Sultanə üzümü (kişmiş) ilə assosiasiya olunur. Bununla yanaşı, son onilliklərdə qurudulmuş məhsulla müqayisədə daha az əmək tələb edən təzə üzüm istehsalı da əhəmiyyət qazanmışdır. Filadelfiya adı ilə Alaşəhər erkən xristianlıq və Bizans dövrlərində olduqca mühüm mərkəz olmuşdur. XX əsrin əvvəllərinə qədər pravoslav xristianlığın güclü mərkəzlərindən biri olaraq qalmış, bu gün də Roma-Katolik Kilsəsinin titul yeparxiyalarından biri hesab olunur.[6][7]
Türk dilində "Alaşehir" adı "rəngarəng şəhər" mənasını verir və ilk dəfə XIII əsr tarixçisi İbn Bibinin xatirələrində qeyd edilmişdir.[8] Şəhər Perqamon kralı II Attal Filadelf (e.ə. 159–138) tərəfindən yunanmənşəli "Filadelfiya" adı ilə salınmışdır.[8][9] Numizmatik dəlillərə görə, Roma imperatorları Kaliqula (37–41) və Klavdi (41–54) dövrlərində şəhərə qısa müddətlik latınmənşəli Neokaysareya adı verilmişdir.[10] Klavdidən sonra şəhər yenidən Filadelfiya adı ilə tanınmış, lakin imperator Vespasian (69–79) dövründə imperiya sülaləsini şərəfləndirmək məqsədilə Flaviya əlavəsi ilə Flaviya Filadelfiya adından istifadə edilmişdir.[11] Şəhər 1390-cı ildə Osmanlıların fəthinə qədər Filadelfiya adı ilə tanınmışdır.[12]
Filadelfiya tarixi olaraq Lidiya bölgəsində, Tmolos dağının (müasir Bozdağlar) şimal-şərq ətəyində, Hermos çayının (müasir Gediz) cənub qolu olan Koqamida çayının münbit vadisində yerləşirdi.[9][10] Şəhər Sard və Laodikeya şəhərlərini birləşdirən yol üzərində, Katakekaymena bölgəsinin cənub hissəsində yerləşirdi. Filadelfiya zəlzələlərə qarşı yüksək həssaslığı ilə tanınırdı.[10]
Aralıq dənizi iqlim növündədir.[13] Orta temperatur 18 °C-dir. Ən isti ay iyul ayıdır, 32 °C, ən soyuq ay isə yanvar ayıdır, 5 °C-dir.[14] Orta illik yağıntı miqdarı 871 mm-dir. Ən yağışlı ay yanvar ayıdır, 165 mm yağıntı, ən quraq ay isə iyul ayıdır, 13 mm yağıntı düşür.[15]
Antik dövrdə Lidiya vilayətinin son Roma dövrü yepiskopal sədrləri "Annuario Pontificio" kitabında titul yeparxiyaları kimi siyahıya alınmışdır.[16]
Alaşəhər bəlkə də Filadelfiya adını daşıyan ilk antik şəhərlərdən biri kimi yaranmışdır. Şəhər e.ə. 189-cu ildə Perqamon kralı II Evmen (e.ə. 197–160) tərəfindən salınmışdır. II Evmen şəhəri qardaşı və varisi II Attal (e.ə. 159–138) üçün "qardaşını sevən" mənasını verən Filadelf ləqəbi ilə adlandırmışdır. Şəhər, çox güman ki, "Vəhy Kitabı"nda qeyd olunan Asiyanın yeddi kilsəsindən biri kimi ən çox tanınır.[17]
Varis olmadığından Perqamonun son kralı III Attal 133-cü ildə vəfat edən zaman öz krallığını, o cümlədən Filadelfiyanı, müttəfiqləri Romaya miras qoymuşdur. Roma 129-cu ildə İoniya və Perqamon krallığını birləşdirmiş, Asiya vilayətini yaratmışdır.[18]
Filadelfiya adını daşıyan bir neçə antik şəhər mövcud idi, lakin yeddi kilsədən biri kimi "Vəhy Kitabı"nda qeyd olunan şəhər olaraq qəbul edilmişdir.[19] Filadelfiya yeddi kilsənin altıncısıdır.[20] "Vəhy" 3:7–13-də xüsusi olaraq "az gücə sahib" Filadelfiya kilsəsinə ünvanlanan məktub qeyd edilmişdir.[21] Şəhərin zəlzələlərə meyilli olması, bəlkə də onun kilsəsinin "məbədin sütunu" olacağı ilə bağlı istinadın səbəbidir.[22]
Kilsə tarixçisi Yevsevi Filadelfiyadan olan Ammiya adlı erkən xristian əzabkeşinin I əsrin sonu və II əsrin əvvəllərində fəaliyyət göstərmiş, Filadelfiya icmasının apostol peyğəmbərlik ənənəsinə töhfə vermiş şəxs kimi qeyd etmişdir. Onun xidmətləri ortodoks xristianlığı ilə uzlaşır, dövrün əsas inanclarına sadiq qalmışdır. Yevsevi onu "Əhdi-cədid altında peyğəmbərlik edən" kimi təsvir etmiş, montanizmdən fərqləndirmişdir.[23]
Filadelfiya Bizans dövründə inkişaf etmiş və VI əsrdə festivalları və məbədləri səbəbindən "kiçik Afina" adlandırılmışdır.[24]
Şəhər bir neçə dəfə Bizans imperatorlarına qarşı üsyan mərkəzi olmuşdur: 1182-ci ildə John Komnenos Vatatzes tərəfindən, 1188–1205 və ya 1206-cı illərdə isə yerli Filadelfiyalı Theodore Mangaphas tərəfindən İsaak II Angelosa qarşı üsyanlar baş vermişdir. Bu dövrdə Filadelfiya episkopluğu metropolis statusuna yüksəldilmişdir. XIV əsrdə Filadelfiya Konstantinopol patriarxı tərəfindən Lidiya metropolisi elan edilmişdir və bu status hələ də qorunur.[25] Bu, Osmanlılara təslim olmaması səbəbilə şəhərə verilmişdir. XIII–XIV əsrlərdə Filadelfiya iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş, burada Genuya Respublikasının ticarət koloniyası mövcud olmuş, şəhər dəri və qırmızı rəngli ipək istehsalında mühüm rol oynamışdır.[26]
Filadelfiya Rodos cəngavərlərinin təsiri altında müstəqil neytral şəhər kimi mövcud olmuş, 1390-cı ildə isə I Bəyazid tərəfindən fəth edilmişdir. Fəthdən əvvəl şəhər Kiçik Asiyada yerləşir son Bizans qalası idi.[8][10] On iki il sonra Əmir Teymur şəhəri ələ keçirmiş, onun divarını əsir götürdüyü insanların cəsədləri ilə tikdirmişdir.[5] Daha sonra şəhər Cüneyd bəy İzmiroğlunun hakimiyyətinə keçmiş, nəhayət, II Murad tərəfindən ələ keçirilmişdir.[27]
1867–1922-ci illərdə Alaşəhər Osmanlı imperiyasının Aydın vilayətinə daxil olmuşdur.[8] 1890-cı ildə Vital Kuinyenin məlumatına görə, şəhərin əhalisi 17.000 nəfər müsəlman və 4.000 nəfər yunandan ibarət olmuşdur. Yunanıstan–Türkiyə müharibəsinin sonunda Alaşəhər əsasən geri çəkilən yunan qüvvələri tərəfindən yanğınlarla dağıdılmışdır. Petrik Kinross yazmışdır ki, Alaşəhər "sadəcə qara yandırılmış bir boşluq idi, təpəni çirkləndirirdi".[28] Təxminən 3.000 nəfərin öldüyü, 4.500 binadan 4.300-nün yandırıldığı bildirilmişdir.[29]
1969-cu ildə şəhəri 6,7 bal gücündə zəlzələ vurmuş və 53 nəfər həlak olmuşdur.[30]
- ↑ https://www.lexpera.com.tr/resmi-gazete/metin/gun-isigindan-daha-fazla-yararlanmak-amaciyla-butun-yurtta-uygulanan-ileri-saat-uygulamasinin-devam-3.
- ↑ Büyükşehir İlçe Belediyesi Arxivləşdirilib 2023-03-06 at the Wayback Machine, Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 12 July 2023.
- ↑ "İl ve İlçe Yüz ölçümleri". General Directorate of Mapping. İstifadə tarixi: 12 iyul 2023.
- ↑ "Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2022, Favorite Reports" (XLS) (ingilis). TÜİK. İstifadə tarixi: 12 iyul 2023.
- ↑ 1 2 Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Ala-Shehr". Encyclopædia Britannica. Vol. 1 (11th ed.). Cambridge University Press. p.
- ↑ Philadelphia, International Standard Bible Encyclopedia (1915).
- ↑ Pétridès, S. (1913). "Philadelphia" . In Herbermann, Charles (ed.). Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company.
- ↑ 1 2 3 4 Berger, Albrecht (2010). "Alaşehir". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873–9830.
- ↑ 1 2 Habicht, C. (1989). "The Seleucids and their rivals". In Astin, A. E.; Walbank, F. W.; Frederiksen, M. W.; Ogilvie, R. M. (eds.). The Cambridge Ancient History, Volume VIII: Rome and the Mediterranean to 133 B. C. Cambridge: Cambridge University Press. p. 376. ISBN 978-0-5212-3448-1.
- ↑ 1 2 3 4 Olshausen, Eckhart. Philadelphia // Salazar, Christine F.; Landfester, Manfred; Gentry, Francis G. (redaktorlar ). Brill's New Pauly. Brill Online. 2006.
- ↑ Brent, Allen. The Imperial Cult and the Development of Church: Order Concepts and Images of Authority in Paganism and Early Christianity Before the Age of Cyprian. Brill. 1999. səh. 188.
- ↑ Gibb, H. A. R.; Kramers, J. H.; Lévi-Provençal, E.; Schacht, J.; Lewis, B. & Pellat, Ch., eds. (1960). "Ala S̲h̲ehir". The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume I: A–B. Leiden: E. J. Brill. p. 346. OCLC 495469456.
- ↑ Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. "Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification". Hydrology and Earth System Sciences. 11 (5). 11 oktyabr 2007: 1633–1644. doi:10.5194/hess-11-1633-2007 – Copernicus Online Journals vasitəsilə.
- ↑ https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php
- ↑ https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M
- ↑ Annuario Pontificio 2013 (Libreria Editrice Vaticana 2013 ISBN 978-88-209-9070-1), "Sedi titolari", pp. 819–1013
- ↑ Revelation 1:11
- ↑ Smith, William, ed. (1854–1857). "Asia". Dictionary of Greek and Roman Geography. London: John Murray
- ↑ Revelation 1:11
- ↑ W. M. Ramsay, The Letters to the Seven Churches of Asia (1904), p. 391–412.
- ↑ Revelation 3:8: English Standard Version, cf. Pope Leo XIV, Dilexi te: Apostolic Exhortation on Love for the Poor, paragraph 1, published on 4 October 2025, accessed on 12 October 2025
- ↑ Revelation 3:12
- ↑ Kidson, L. M. (2018, May 28). Ammia in Philadelphia. Engendered Ideas. https://engenderedideas.wordpress.com/2018/05/28/ammia-in-philadelphia/
- ↑ Lydus de mensibus 4.58
- ↑ Kiminas, Demetrius. The Ecumenical Patriarchate. Wildside Press LLC. 2009. səh. 89. ISBN 9781434458766.
- ↑ I. Beldiceanu-Steinherr, "Notes pour l'histoire d'Alaşehir (Philadelphie) au XIVe siècle." In H. Ahrweiler, 1984, Philadelphie et autres études. Byzantina Sorbonensia 4. Centre de recherches d'histoire et de civilisation byzantines. Paris, p. 33
- ↑ "ALAŞEHİR Ege bölgesinde Manisa iline bağlı ilçe merkezi.". TDV Encyclopedia of Islam (44+2 vols.) (in Turkish). Istanbul: Turkiye Diyanet Foundation, Centre for Islamic Studies. 1988–2016.
- ↑ Kinross, Lord. Atatürk: The Rebirth of a Nation. Weidenfeld & Nicolson. 1960. səh. 318. ISBN 978-0-297-82036-9.
- ↑ Mango, Atatürk, p. 343.
- ↑ "M 6.7 - 9 km WSW of Kula, Turkey". earthquake.usgs.gov. U.S. Geological Survey. İstifadə tarixi: 6 yanvar 2022.
Vikianbarda Alaşəhər ilə əlaqəli mediafayllar var.