Abdulhakim Qulməhəmmədov

1917-ci il inqilabi hadisələrindən əvvəl də Kərkiyə qayıdıb məktəb müəllimi işləyib. Daha sonra Buxara Əmirliyində islahatları müdafiə edən Gənc Buxara Partiyasının Kərki şöbəsinin katibi olub. Rus türkoloqu akademik Aleksandr Samoyloviç 1928-ci ildə yazırdı ki, onun mürəkkəb və maraqlı həyat hekayəsi var idi^[2].

Abdulhakim Qulməhəmmədov 1920-ci illərin birinci yarısında "peşəkar inqilabçı" və dövlət xadimi kimi tanındığı halda, ikinci yarısında təşkilatçı, ədəbiyyatşünas, dilçi və tarixçi kimi böyük şöhrət qazanmışdır.

Kolesov kampaniyasının (1918-ci ilin martında bolşeviklərin Buxaranı ələ keçirmək cəhdi) uğursuzluğundan sonra K.Daşkəndə köçən Qulməhəmmədov Qırmızı Orduya qoşuldu. Vətəndaş müharibəsində və Xivədəki inqilabi hadisələrdə iştirak etdi. 1919-cu ildə Buxara Kommunist Partiyasının və Zaqafqaziya Regional Komissiyasının katibi oldu. 1920-ci ildə Buxara inqilabının başlanğıcına rəhbərlik etdi, könüllü dəstənin Çardjuya (hazırda Türkmənabad) hücumunu təşkil etdi.

1922-1923-cü illərdə iki dəfə Əfqanıstana mühacirət etmək məcburiyyətində qaldı. Onu bu addımı atmağa sövq edən səbəblər barədə etibarlı məlumat yoxdur. O, özü məcburi şəkildə getməsinin "türkmənlərin azadlığı uğrunda mübarizə" ilə əlaqəli olduğunu göstərir. Başqa bir fikrə görə, A.Qulməhəmmədov Əfqanıstana xüsusi tapşırıqla gedib. Tarixi məlumatlara görə, 1920-ci illərin əvvəllərində Buxara Respublikasının sərhədləri daxilində yaşayan xeyli sayda türkmən müxtəlif səbəblərdən qonşu Əfqanıstana köçmək məcburiyyətində qalıb. Ola bilsin ki, ona ölkədən köçmüş kasıb kəndliləri geri qaytarmaq tapşırığı verilib. Aparılan izahatlar və inandırmalar nəticəsində geri qayıdan türkmən mühacirlərinin sayı az olmayıb. Onların arasında gələcəyin tanınmış şairi Rəhmət Seyitoğlu da var idi. 1923-cü ildə Türkmənistana qayıtdıqdan sonra Buxara Xalq Sovet Respublikası tərkibində, daha sonra isə Türkmənistan SSR (indiki Lebap vilayəti) daxilində Muxtar Türkmən Vilayətinin Yaradılması Komissiyasının üzvü oldu.Həmçinin Vətəndaş müharibəsi dövründəki hərəkətlərinə görə Buxaran Xalq Sovet Respublikasının ordeni ilə təltif edildi^[3].

A.Qulməhəmməədov tez bir zamanda çoxşaxəli ictimai və elmi yaradıcılıq işləri apararaq gənc respublikanın mədəni həyatında mühüm simalardan birinə çevrildi. Əslində o, ilkin olaraq tələbə-tədqiqatçı kimi deyil, yaradıcılıq işinin bütün tərəflərini bilən alim kimi meydana çıxdı. O, ədəbi və elmi əsərlərini – həmin dövrdə həm türkmən, həm də rus dillərində yazıb. 1925-1928-ci illərdə “Türkmənistan” qəzetində redaktor köməkçisi işləyib. O, həm də “Tokmaq” və “Dayhan” jurnallarının redaktorlarından biri olub. 1926-cı ildə “Türkmənistan Elm və Ədəbiyyat Cəmiyyəti” yaradıldı. Cəmiyyətin prezidenti Muhammet Geldiyev, vitse-prezidenti isə A.Qulməhəmmədov seçilib. Qəzetin nümayəndəsi kimi o, SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin (MSK) rəhbəri Mixail Kalinini Türkmənistan SSR-ə səfəri zamanı müşayiət etdi. 1925-ci ildə Abdulhakim Qulməhəmmədov Türkmənistan SSR MSK-nın üzvü oldu. 1926-cı ildə o, Bakıda keçirilən Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayında Türkmənistan nümayəndə heyətinin üzvü idi. 1927-ci ildə Türkmənistan SSR Dövlət Elmi Şurasının üzvü təyin edilir və Yeni Türkmən Əlifbası üzrə Mərkəzi Komitənin işində iştirak edir. Onun türkmən dilinin müasir türk və Azərbaycan dilləri üçün "ana dili" olması fikri bir çox türkmən ziyalıları tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. Abdulhakim Qulməhəmmədov həmçinin şair kimi də tanınırdı və 1926-cı ildə ilk şeirlər toplusunu — "Umyd-Yalkymları" ("Onların ümidləri və arzuları"), bir il sonra isə “Tayını tapmayan dul qalar” adlı uzun hekayəsi nəşr etdirdi. Onun ədəbi əsərləri türkmən dilinin lüğət ehtiyatının daha da inkişaf etdirilməsi üçün bir fürsət kimi qəbul edilirdi.

Yazıçılıq karyerasının ilk üç ilində bir çox giriş məqalələri yazmış və Əli Şir Nəvainin "Muhakemetü'1-Lügateyn" əsərini, Seydi və Zəlilinin şeirlərini və Sayatlı Həmra dastanını kitab halında nəşr etdirmişdir. O, 1927-ci ildən 1930-cu ilə qədər Leninqrad Şərq İnstitutunda tələbə (və 1928-ci ildən aspirant) olmuşdur. Aspirantura təhsili dövründə iki əsas mövzusu Orta Asiya ədəbiyyatının tarixi və "Kalımın sosial mahiyyəti və onun Orta Asiya türkmən ədəbiyyatında əks olunması" idi. 1928-ci ildə Kərkidə ekspedisiyada iştirak etmiş və altmış yeddi əlyazma (şeir və tibbi traktat daxil olmaqla), iki kadastr sənədi və bir etiket toplamışdır. Bu ekspedisiya Türkmənistan SSR Mərkəzi Statistika İdarəsinin maliyyə dəstəyi ilə təşkil edilmişdir.

Nəticədə, missiyanın diqqəti etnoqrafiya və tarixdən iqtisadiyyat və statistikaya yönəldi. Lakin, 1931-ci ildə tanınmış rus şərqşünasları Vasili Vladimiroviç Bartoldun (1869-1930) və A.N. Samoyloviçin (1880-1938) əsərlərini nəzərdən keçirdikdən sonra o, ekspedisiyasının nəticələrini monoqrafiya ("Orta Asiya ədəbi abidələri haqqında materiallar") kimi nəşr etdi. Bu kitab türkmənlərin tarixinə, ədəbi təhlil və mənbə tədqiqatına dair bir topludur. Həmin dövrdə o, həmçinin klassik türkmən poeziyası toplularını (Seyidi, Zəlili) nəşr etdirdi.

1931-ci ilin əvvəllərində çox məhsuldar işləyirdi. Aşqabadda "Материал по Памятникам Среднеазиатским Литературным" (Orta Asiya ədəbi abidələri haqqında material) kitabı nəşr etdirdi. Onun ardından isə "Биографический словарь старых туркменских поэтов" (Əski türkmən şairlərinin bioqrafik lüğəti) kitabını çap etdirməyə hazırlaşsa da buna onun vaxtsız vəfatı imkan vermədi.

14 yanvar 1932 tarixli "Türkmənistan" qəzeti, Aşqabad VIII.Türkmen Partiya konferansında, Komünist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi Y.A.Popokun etdiyi çıxışın mətni yayımlanır. Çıxışında A. Qulməhəmmədovun başqa bir dövlətə qaçarkən sərhədçilər tərəfindən öldürüldüyü bildirilir^[4].

Aspirant Abdulhakim Qulməhəmmədovun iş planına əsasən, o, həmçinin aşağıdakı əsərləri çapa hazırlamışdır:

• Əbül-Qazi Baadur Xanın "Şəcəre-i Tərakimə" əsərinə şərhlərlə tədqiqat,
• Türkmən şairlərinin bioqrafik lüğəti,
• "Balkan dağlarında sosializm" tarixi-siyasi romanı,
• "Gənc türkmən şairləri üçün bələdçi (ədəbiyyat nəzəriyyəsi)",
• "Orta Azərbaycan türkmənləri arasında qaragül qoyunçuluğunun tarixi və onun iqtisadi əhəmiyyəti",
• "Şimali Qafqaz türkmənlərinin (Stavropol vilayəti) Orta Asiyadan köçürülməsi",
• "Türkmən teatrının yaranması və inkişafı",
• "Anonim dastanların türkmən musiqisində rolu",
• "Oktyabr inqilabından əvvəl və sonra türkmən qadını (TSSR-in kalımının ləğvi haqqında fərmanla əlaqədar olaraq)",
• "Oktyabr inqilabından sonrakı türkmən ədəbiyyatı",
• "XVIII-XIX əsrlər türkmən şairi Seydinin şeirlər toplusu, ön söz və girişlə",
• "Zəlili",
• "Səyad-ile Həmra",
• "Qərib şah Sənəm"
• Əlişir Nəvainin "Mühakamed-ə-Lüğateyn".

O, həmçinin Türkmən-Fars münasibətlərinin tarixinə dair materiallar toplayıb. Leninqrad İnstitutunu bitirdikdən sonra akademik kimi Aşqabada qayıdıb. 1932-ci ildə repressiyalar zamanı Türkmən Azadlığı qrupunun işi üzrə ölümündən sonra məhkum edilmişdir.

1980-ci illərdə M. Soeqov bəzi əsərlərini nəşr etdirmiş vəonun "Täleý tupany" ("Taleyin fırtınası" 1996) adlı tərcümeyi-halını hazırlamışdır. Daha sonra Abdulhakim Qulməhəmmədovun haqqında Türkiyə, Fransa, Rusiya və ABŞ-da daha bir neçə əsər nəşr olunmuşdur.