12 mart Memorandumu (türk. 12 Mart Muhtırası) — 12 mart 1971-ci ildə Türkiyə Silahlı Qüvvələri komandanlığının Prezident Cövdət Sunaya memorandum göndərərək, 32-ci Türkiyə hökumətini istefaya məcbur etməsi idi.
| 12 mart Memorandumu | |
|---|---|
| Tarix | 12.03.1971 |
| Yeri |
 Türkiyə |
| Tanınır | hərbi memorandum |
| Nəticəsi |
• 32-ci Türkiyə hökuməti istefa verdi • 9 mart 1971-ci il çevriliş cəhdində iştirak edənlər ordudan təmizləndi • 33-cü Türkiyə hökuməti quruldu • Hərbi vəziyyət elan edildi və ifrat solçu təşkilatlara qarşı "Balyoz" əməliyyatı başladıldı • Dəniz Gəzmiş, Yusif Aslan və Hüseyn İnan edam edildi |
Memorandumu o vaxtkı Baş Qərargah rəisi general Məmduh Tağmaç, Quru Qoşunları Komandanı general Faruk Gürlər, Dəniz Qüvvələri Komandanı admiral Cəlal Əyicəoğlu və Hərbi Hava Qüvvələri Komandanı general Mühsin Batur imzalayıb.
Ordunun ölkədə terrorizmi dayandıra bilməməkdə günahlandırdığı hökumət, bu memorandumdan sonra istefa verdi. Baş nazir olmasına razılıq verilən Kocaelidən CHP millət vəkili Nihad Erim partiyasından istefa verərək, 26 mart 1971-ci ildə "neytral baş nazir" olaraq hökumət qurdu. 1961-ci il Konstitusiyasında, xüsusən də fundamental hüquq və azadlıqları təmin edən müddəalarda dəyişikliklər edildi.
Türkiyədə 1970-ci illərdə sosialist inqilabının hərbi müdaxilə yolu ilə əldə edilməsi ideyası "12 mart Memorandum"u prosesində mühüm rol oynadı. "Milli Demokratik İnqilab" ideyası Doğan Avcıoğlunun rəhbərlik etdiyi Yön və Devrim jurnallarında müdafiə olunurdu.
Doğan Avcıoğlunun yazı və kitabları ordudakı bəzi gənc zabitlər tərəfindən qəbul edilirdi. Müxtəlif xunta planları hazırlanır və Mühsin Batur və Faruk Gürlər potensial liderlər kimi görünürdülər. Lakin, Faruk Gürlər və Mühsin Batur bu planlarda iştirak etməyərək, "12 Mart memorandumu"ndan sonra Milli Demokratik İnqilabı dəstəkləyən solçu zabitləri təmizlədilər.[1]
16 fevral 1969-cu ildə, tarixə Qanlı Bazar günü kimi düşən gündə 76 gənclik təşkilatı ABŞın 6-cı Donanmasının İstanbulda lövbər salmasına etiraz olaraq Taksim meydanına doğru yürüş etmək üçün Bəyazid meydanında toplaşdı. Nümayişçilərə daş, çubuq və bıçaq tutan sağçı qruplar hücum etdi.[2]
Mehmet Şövkət Eyqi kimi yazıçıların təhriki ilə Antikommunist Dərnəyi və Milli Türk Tələbə Birliyinin rəhbərliyi ilə keçirilən bu hadisələrdə iki gənc işçi - Əli Turqut Aytaç və Duran Ərdoğan bıçaqlanaraq öldürüldü, təxminən 200 nəfər yaralandı.[3]
12 oktyabrda keçirilən ümumi seçkilərdə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin XIV çağırış millət vəkili seçildi. Ədalət Partiyası səslərin 46,55%-ni toplayaraq Məclisə 256 millət vəkili göndərərək hakim partiya oldu və Süleyman Dəmirəl Baş nazir oldu.[4] 143 millət vəkili ilə Cümhuriyyət Xalq Partiyası əsas müxalifət partiyası oldu.
- ↑ "32.gün 12 Mart Belgeseli". 12 Mart 2021 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Devlete serbest halka yasak!". 17 Mart 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 Şubat 2009.
- ↑ "40 Yıl Önce "Kanlı Pazar"da Ne Oldu?". Bianet. 16 Şubat 2009. 16 Haziran 2024 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Türkiye Cumhuriyeti Milletvekili Genel Seçimleri". 16 Mart 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 Şubat 2009.