Əli Suavi (osman. علی سعاوی, türk. Ali Suavi; 27 noyabr 1839[1], İstanbul, Osmanlı imperiyası[1] – 1878[2], İstanbul) — Osmanlı mütəfəkkiri və yazıçısı.
| Əli Suavi | |
|---|---|
| osman. علی سعاوی türk. Ali Suavi | |
 | |
| Doğum tarixi | 27 noyabr 1839[1] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 1878[2] (38–39 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Vəfat səbəbi | küt travma[d] |
| Dəfn yeri | |
| Fəaliyyəti | yazıçı, jurnalist |
| Əsərlərinin dili | Osmanlı türkcəsi[1][3] |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Əli Suavi 1839-cu ilin noyabr ayında İstanbulda, dolanışığını kağız istehsalı ilə təmin edən Hüseyn ağanın ailəsində anadan olmuşdur. Suavinin məktəb təhsilini harada aldığı dəqiq məlum deyil, lakin"Yeni Osmanlı tarixi" adlı xatirələrə görə, Davudpaşa Orta Məktəbində oxumuşdur.[4]
1856-cı ildə Bursa orta məktəbində müəllimlik fəaliyyətinə başlamış, lakin bir il sonra ictimaiyyətin şikayətləri səbəbilə məktəbdən ayrılmışdır. Daha sonra Sofiya və Plovdiv şəhərlərində müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. İşdən azad edildikdən sonra İstanbula qayıtmış, aralarında Sami paşanın da olduğu bəzi paşaların köşklərinə gedib-gəlmişdir. Şahzadə külliyəsində xütbələr oxumağa başlamışdır. İslam Ensiklopediyasına görə, "güclü natiq idi və dinləyicilərinə asanlıqla təsir göstərirdi". Onun xütbələrini sədrəzəm Mehmed Fuad Paşa da dinləmişdir.[4]
Suavi 1867-ci ilin əvvəlində nəşrə başlayan "Muhbir" qəzetinin müəlliflərindən biri olmuşdur. Bu qəzetdə müxtəlif siyasi və ictimai mövzularda məqalələr dərc edilirdi. 25 fevral 1867-ci ildə Suavi Kastamonuya sürgün edilmiş və burada iki ay yarım nəzarət altında saxlanılmışdır. Mustafa Faziı Paşanın dəvəti ilə gizli şəkildə İstanbula qayıtmış, buradan isə Avropaya qaçmışdır. Əli "yeni osmanlılar" hərəkatındakı silahdaşları Namiq Kamal və [[Ziya Paşa]ilə birlikdə Parisə gəlmişdir. Daha sonra Londona yollanmış və burada "Muhbir" qəzetinin nəşrini bərpa etmiş, qəzetin yeni sayı 31 avqust 1867-ci ildə çap olunmuşdur.[4]
1868-ci ilin noyabrında Suavi "Muhbir"in nəşrini dayandırmış, Parisə qayıtmış və burada elmi-intellektual xarakterli "Ulûm" qəzetini nəşr etməyə başlamışdır. Qəzetdə tarix, mədəniyyət tarixi, dini məsələlər, fəlsəfə, təhsil və iqtisadiyyat kimi mövzularda məqalələr dərc edilirdi. Fransa–Prussiya müharibəsinin başlaması ilə Suavi mətbəəni Lion şəhərinə köçürmüş və qəzet burada "Ülumun Müvəqqəti Oxucuları" adı ilə nəşr edilmişdir. Qəzetdən başqa, Parisdə intellektual və siyasi məzmunlu kiçik broşürlər və illik nəşrlər də çap olunmuşdur.[4]
1876-cı ilin oktyabrında sultan II Əbdülhəmidin icazəsi ilə İstanbula qayıtmışdır. Suavi sədrəzəm Midhət Paşaya və konstitusion monarxiyaya qarşı yazdığı məqalələrlə saray çevrələrinin etimadını qazanmışdır. O, Məktəbi-Sultani məktəbinin direktoru təyin edilmiş və bu vəzifəni bir il icra etmişdir. 16 dekabr 1877-ci ildə idarəçilikdəki nöqsanlar və davranışı ilə bağlı yayılan şayiələr səbəbilə vəzifəsindən uzaqlaşdırılmışdır.[4]
20 may 1878-ci ildə devrilmiş sultan [[V Murad]ı azad edərək yenidən taxta çıxarmaq məqsədi daşıyan Çırağan sarayına hücumda iştirak etmişdir.[5] Çırağan hadisəsi adlanan prosesdə Suavi 200 nəfərlik (bəzi mənbələrə görə 250 nəfərlik) silahlı qaçqın dəstəsinə rəhbərlik etmiş və saraya hücum zamanı güllələnərək öldürülmüşdür.[4]
O, müxtəlif mövzularda qələmə aldığı bir sıra traktatların və publisistik yazıların müəllifi olmuşdur.[4]
"Gənc türklər" onu milli qəhrəman kimi tanımışdılar.[4]
- 1 2 3 4 5 https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-suavi.
- 1 2 Swartz A. Ali Suavi // Open Library (ing.). 2007.
- ↑ https://islamansiklopedisi.org.tr/https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-suavi.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Uçman, 1989. səh. 446
- ↑ Brookes, 2010. səh. 76 (n. 51)
- Brookes, Douglas Scott. The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem. University of Texas Press. 2010. ISBN 978-0-292-78335-5.
- Uçman, Abdullah. ALİ SUÂVİ (PDF) // TDV İslâm Ansiklopedisi . 2. 1989. 445–448.
- Hanefi Demirkıran. "Ali Suavi"
- Hilmi Ziya Ülken, 1979, Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi, İstanbul: Ülken, s. 74