Əhmədhadi Maqsudi

O, Kazan quberniyasının Taşsu kəndində molla ailəsində anadan olub. 1881-ci ildə Kazandakı Apanaev məscidindəki mədrəsəsinə (bəzi mənbələrə görə "Qasımiyyə" mədrəsəsi) ^[1] daxil olub və oradan məzun olduqdan sonra ibtidai sinif şagirdlərinə dərs deməyə başlayıb. Təcrübəçi müəllim kimi yeni tədris metodları hazırlayıb və bir sıra dərsliklər yazıb. Maqsudi bütün həyatını tatar xalqı üçün təhsil və mədəniyyətin inkişafına həsr etmişdir. Mötədil liberal olan Maksudi inqilabi nihilizm və mühafizəkar sxolastikanın ifrat dərəcələrindən qaçınmışdır. O, dünya mədəniyyətinin nailiyyətlərini xalqına təqdim etməyə çalışırdı ki, tatar milləti müstəqil inkişaf yoluna qədəm qoya bilsin. Maqsudinin işi təkcə tatarlar tərəfindən deyil, bütün türk-müsəlman dünyası tərəfindən tanınırdı.

1893-cü ildə o dövrdə Krımda "Tərcüman" qəzetini nəşr edən məşhur tatar maarifçisi İsmayıl Qasparalı gənc istedadlı müəllimi Baxçasarayda, məşhur "Zincirli" mədrəsəsində işləməyə dəvət edir^[2]. 1896-cı ildə Kazana qayıdarkən o, vətənində o qədər də isti qarşılanmır. Müəllimin həddindən artıq müstəqilliyi, tələbələr arasında böyük populyarlığı və yeni pedaqoji texnikalar Apanaev mədrəsəsinin müdiri Əbdülqəlyam Salihovu məmnun etmir. Nəticədə Əhmədhadi Maksudi doğma mədrəsəsini tərk edir. Tələbələrindən bəziləri də ona qoşulur. Onların arasında kiçik qardaşı, Dövlət Dumasının gələcək deputatı Sədri Maqsudi Arsal, yazıçı kimi tanınmağa başlayan Ayaz İshaqi də var idi. Bundan sonra müəllim-islahatçı Sennaya məscidindəki mədrəsədə (rəhbəri Molla Qabdulla Apanayev), Yunusov qardaşlarının Müsəlman Uşaq Sığınacağının məktəbində və həmçinin ilk Şəhər İbtidai məktəbində çalışır.

Bu dövrdə Əhmədhadi Əfəndi Saratov fabriklərinin və Kazan tacir klanı Apanayevlərin varisi Zeynəbbanu Mişkina ilə evlənir ^[3].

Uzun illər maarifçilik sahəsində xalqına xidmət göstərən Maqsudi 1933-cü ildə "Ümumittifaq Sosial-Faşist Partiyası"nı təşkil etmək kimi uydurma ittihamlarla həbs olunaraq Vyatka şəhərinə (hazırda Kirov şəhəri) sürgün edildi. 1937-ci ilin yanvarında ona Kazana qayıtmağa icazə verildi, lakin 1937-ci ilin sonlarında yenidən həbs edildi. 1939-cu ildə səhhətinə görə həbsdən azad edildi. Lakin yenidən nəzrət altına götürülür. 1940-cı ildə xəstə və mənəvi cəhətdən sarsılmış bir qoca həbsdən azad edildi. Ə. Maqsudi 28 iyun 1941-ci ildə Kazanda vəfat etdi və Kazanda Novo-Tatarskaya Sloboda tatar qəbiristanlığındanda, Abdulla Tukayın məzarının yanında dəfn edildi^[4].

Alim kimi Ə.Maqsudi təhsil sahəsindəki fəaliyyətinə tatar orfoqrafiyasını təkmilləşdirməklə başlayıb. O, tatarlar arasında heca metodunun banisi olub. O, yaxşı dərsliklərin və təlimatların mövcudluğunu orfoqrafiyanın elmi inkişafı və təhsil prosesinin düzgün təşkili üçün əsas şərt hesab edib və buna görə də dərsliklər tərtib edib.

Onun 1892-ci ildə nəşr olunmuş təlimatı böyük uğur qazanıb və otuz dəfədən çox təkrar çap olunub. Bütün nəşr olunmuş əsərlərinin ümumi tirajı bir milyon iki yüz min nüsxədən çoxdur. Ə.Maqsudinin təlimatı təkcə tatarlar üçün dərslik olmaqla qalmayıb, həm də qırğızlar, Krım tatarları və özbəklər tərəfindən savadlılığın əsaslarını öyrənmək üçün istifadə olunub. Bu kitabda Ə.Maqsudi tatar dünyasına məşhur qaydanı təqdim edib:

"Orfoqrafiya prinsiplərinə görə, insan eşitdiyi kimi yazmalıdır"

və bu ideyanı yorulmadan yayıb^[4].

1892-ci ildə təcrübəçi müəllim kimi çalışarkən o, şagirdlərə ərəb əlifbasını çox qısa müddətdə mənimsəməyə imkan verən "İlk Müəllim" ("İlk Müəllim", "Müəllim Sani") ^[1] əlifba kitabını nəşr etdirib. 1894-cü ildə o, Türkiyəyə yola düşmüş və orada yeni üsullu mədrəsələrdəki təhsil prosesi və Əhməd Midhət və A.Davlet də daxil olmaqla mütərəqqi ziyalıların ideyaları ilə tanış olmuşdur. 1896-cı ildə Kazana qayıtdıqdan sonra Kazan Tatar Müəllimlər Məktəbində imtahanlardan keçib, Məhəmmədiyyədə (Kazan Ali Müsəlman Mədrəsəsi Məhəmmədiyyədə) dərs deməyə başlayır. 1890-cı illərin sonlarında Yunusov qardaşları adına Müsəlman Yetimxanasında və Birinci Şəhər İbtidai Məktəbində tatar dili, tarixi və coğrafiyasından dərs dedi.

1903-cü ildən 1905-ci ilə qədər Kazan Universitetində auditor işləyir ^[1]. 1905-ci ildə Rusiyada inqilabdan sonra senzura ləğv edilir və Ə. Maqsudi arzusunu gerçəkləşdirir. 15 yanvar 1906-cı ildə Kazanda tatar dilində çıxan «Азат халык» ("Azad xalıq") qəzetindən sonra ikinci qəzet «Йолдыз» ("Yıldıq") qəzeti nəşr olunmağa başladı. Həmin gündən etibarən qəzet 12 il ərzində ilk illərdə həftəlik, sonralar həftədə iki-üç dəfə, sonda isə gündəlik nəşr olunmaqla beş mindən səkkiz minə qədər tirajı çap olundu ^[4]. 1910-cu ildə Əhmədhadi Maksudi tatar qrammatikası üzrə iki "Törki saryf" və "Törki nähüe" ("Төрки сарыф" и «Төрки нәхүе») dərslik nəşr etdirdi.Bu dərsliklər fonetika, morfologiya və sintaksisin əsas sahələrini ətraflı şəkildə əhatə edirdi. O, həmçinin rus dili dərsliyi yazıb nəşr etdirmiş və tatar terminologiyası, qrafikası və orfoqrafiyası məsələlərini səylə öyrənmişdir^[4].

1917-ci ilə qədər bu dərslik 1 milyon nüsxədən çox tirajla otuzdan çox nəşrdən keçib və müəllifinə ölkə miqyasında şöhrət qazandırıb. Əlifba kitabı inqilabdan əvvəlki dövrdə ən çox nəşr olunan tatar əlifbasına və bir neçə onilliklər ərzində təkcə tatarlar üçün deyil, həm də imperiyanın digər türk xalqları üçün əsas dərsliyə çevrilib. O dövrdə Krımda "Tərcüman" qəzetini nəşr etdirən məşhur maarifçi İsmayıl Qasprinski gənc, istedadlı müəllimi görüb nəzəri dəstəklə kifayətlənməyərək onu 1893-cü ildə Baxçasarayda, məşhur Zincırlı mədrəsəsində işləməyə dəvət edir.

• Гарәбият. Мәтбугати вә әдәбиятыбызга катышкан гарәп, фарсы сүзләренең истигъмалендә булган кагыйдәләр. — Казан, 1915. — 112 б.

• Тел белеге. I кисәк. Аваз вә имла бүлеге. Ибтидаи мәктәпләрнең 2 нче сыйныфлары өчен.— Казан, 1918. — 45 б.

• Төрки сарыф. Ибтидаи мәктәпләр өчен төркичә сарыф рисаләсе. — Казан, 1910. — 48 б.

• Төрки нәхүе. Ибтидаи мәктәпләрнең 4 нче сыйныф шәкертләре өчен тасниф кыйлынды. — Казан, 1910. — 64 б.

• Русча мөгаллим әүвәл. II басма. — Казан, 1913. — 64 б.

• Фәнни камус. Русча, гарәпчә һәм төркичә фәнни мәҗмугалар буенча тәгъриф кылынган фәнни, әдәби вә сыйнагый истыйляхлар камусы. I кисәк. — Казан, 1927. — 328 б.

• Имла әсаслары // Йолдыз. — 1914. — 5 февр.

• Бай һәм ярлы телләр, төрекчә югалган сүз­ләр // Шура. — 1910. — № 7. — 206 б.

• Тел ярышы мәсьәләләре хакында // Шу­ра. — 1910. — № 20. — 634–636 б.; № 21. — 667–670 б.

• Шарафутдинов З. История педагогики Татарстана. — Казань 1998. — С. 164–167.

• Гаффарова Ф. Ахмедхади Максуди (1868 — 1941) // Духовная культура и татарская интеллигенция: исторические портреты. — Казань, 2000.— С. 105–110.
• Рахимов С. «Я ближе всех был связан с И.Гаспринским» (Ахмед-Хади Максуди) // Гасырлар авазы – Эхо веков. 1995, май.

• Баттал-Таймас Г.Г. Два брата Максуди: Жизнь, творчество и труды. Казань, 1999.

• Тазиева Л.К. Лексика букварей Ахметхади Максуди // Бодуэновские чтения. Бодуэн де Куртенэ и современная лингвистика: Международная научная конференция. Казань, 2001. Т. 2.

• Сабирзянов Г. «Фәнни камус» А.Н.Максудова // Гасырлар авазы – Эхо веков. 2002. № 1.

• Ахметзянов М.И. Максудилар шәҗәрәсе // Очерки истории Высокогорского района Республики Татарстан. Казань, 1999.

• Зәбиров Г.Г. Максуд баба һәм Максудилар. Казан, 2000.

• Гаффарова Ф.Ю. Әхмәдһади Максуди. Казан, 2002.

• Гаффарова Ф.Ю. «Йолдыз» кабызган Максуди. Казан, 2006.

• Исламов Ф. Бертуган Максудилар педагогик эшчәнлеге һәм педагогик карашлары // Гасырлар авазы – Эхо веков. 2004. № 2.

• Казанская лингвистическая школа: Книга первая: Казанская тюркологическая лингвистическая школа/ сост. М.З.Закиев.- Казань: Татар. кн. изд-во, 2008. – С. 78-80