AZERI CHAT + Tanishliq

Vikipediya ?

Əhməd Cavad

Əhməd Cavad (azərb. Cavad Məhəmmədəli oğlu Axundzadə‎) — Azərbaycanlı şair, tərcüməçi, AYB-nin üzvü (1934), professor (1933).

Picto infobox auteur.png
Əhməd Cavad
Axundzadə Əhməd Cavad Məhəmməd oğlu
Fotoqrafiya
Doğum tarixi
5 may 1893(1893-05-05)
Doğum yeri Seyfəli, , indiki Şəmkir rayonu
Vəfatı 13 oktyabr 1937 (45 yaşında)
Vəfat yeri Bakı, Azərbaycan SSR
Vəfat səbəbi repressiya edilmişdir
Atası Axund Məhəmmədəli
Anası Yaxşı xanım
Uşaqları , Yılmaz Axundzadə
Vətəndaşlığı Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Commons-logo.svg Əhməd Cavad Vikianbarda

Mündəricat

Həyatı

İlk illəri və təhsili

 
Cavad Axundzadə uşaqlıq illərində

Əhməd Cavad 1892-ci il may ayının 5-də Gəncə qəzasının Şəmkir dairəsi Seyfəli kəndi Mehrili tirəsində ruhani ailəsində anadan olmuşdur. Ə.Cavadın ailə mənsubiyyəti bir tərəfdən İranla, Cənubi Azərbaycanla, digər tərəfdən Gürcüstanla əlaqəlidir. Şairin atası-Şəmkir mahalında öz savadı ilə seçilən Axund Məhəmmədəlinin özü də Gəncəbasar bölgəsində ruhani ailəsində boya-başa çatmışdı. Babaları köklü tacir və ziyalı mühiti ilə bağlı olub. Cavadın ata babası Cənubi Azərbaycandan olub, Ərəbistanda oxuyub qayıtmış müctəhid idi. O, ömrünün sonuna kimi Gəncədə yaşamışdır. Ə.Cavadın anası Yaxşı xanım xalq ədəbiyyatının mahir bilicilərindən olub.

Şairin atasının vəfat tarixi bir sıra mənbələrdə fərqli göstərilir. Akademik B.Nəbiyevin "Əhməd Cavad" adlı kitabında 1897-ci il, tədqiqatçı N.Ələkbərlinin "Üç budaq" kitabında 1898-ci il, R.Salmanlının "Əhməd Cavadın yaradıcılıq yolu" və "Əhməd Cavad. Sən olasan gülüstan" adlı kitabda isə 1900-cü il olaraq göstərilir. Belə ki, şairin atası Məmmədəli Axundzadə Gəncədə çovğuna düşür. O, bu çovğunda möhkəm soyuqlayır və az sonra rəhmətə gedir. Şairin anası Yaxşı xanım 1938-ci ildə dünyasını dəyişib.

Cavad ilk təhsilini üç il kənddə molla yanında almış, ərəb və fars dillərini dərindən öyrənmişdir. Bu, onun Şəmkirdə aldığı ilk və sonuncu təhsil idi. O, artıq yeddi yaşında olarkən Quranı-Kərimi oxuyur və bir çox surələri əzbərdən deyirdi. Lakin atasının vəfatından sonra anası Yaxşı xanım Cavadı da götürüb Gəncəyə-əvvəlki ərindən olan uşaqlarının yanına gedir. Cavadın Gəncəyə ilk gəlişi 1906-ci ilə təsadüf edir. Bu tarixə şairin ilk şeirlərindən biri olan, tərcümeyi-hal xarakteri daşıyan, 1908-ci il sentyabrın 9-da yazılmış “Gəldim Gəncəyə” şeirində rast gəlinir. Şairin anası xalça sexində işə düzəlir, Zərrabi küçəsində, keçmişdə Əli Rzayevin mülki kimi tanınan binada mənzil kirayələyir və oğlu Cavadla burada yaşayır.

Şəhər bazarında dəmirçi işləyən Cavadın ögey qardaşları Məsim və Qulu bu ailənin yaxın qohumu olan Hüseyn kişinin köməkliyi ilə Cavadı 1906-cı ildə Şah Abbas məscidi nəzdindəki Yelizavetpol (Gəncə) Müsəlman-Ruhani Seminariyasına oxumağa qoyurlar. Seminariyada əla qiymətlərlə oxuduğuna görə “Xeyriyyə” cəmiyyəti tərəfindən ona hər ay yeddi dinar qızıl pul məbləğində təqaüd verilir. Orada ona Abdulla Sur, Hüseyn Cavid, İdris Axundzadə (M.Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər Axundzadənin əmisi) kimi tanınmış ziyalılar dərs deyirlər. Türkiyədən Gəncəyə gəlmiş Savad Cavad (türkiyəli Əhməd Cavadın qardaşı) adlı müəllim Cavadın inkişafında böyük rol oynamışdır. Şeirin qayda-qanunlarını demək olar ki, ona S.Cavad öyrətmişdir. Öz qələm təcrübələrinə hələ seminarist ikən başlayan Ə.Cavad ilk şeirlərilə bəzi müəllimlərinin diqqətini cəlb etmişdi. Belə ki, 1910-cu ildə Cavadın müəllimi A.Tofiqin dostu A.Şaiqə göndərdiyi məktubda o yazırdı:

  Tələbələrimin içində Cavad adlı gənc bir şair var. Mənə oxuduğu ilk mənzumələri gələcəyə böyük ümdilər verir. Lisanı sadə və gözəldir.  

Professor Cəlal Qasımov tədqiqatlarında göstərir ki, A.Sur tələbəsi gənc yazar Ə.Cavadı təkcə öz şair dostları arasında deyil, daha geniş dairədə təbliğ edərək, görkəmli şərqşünas alim, dostu Qordlevskiyə də ünvanladığı məktubların birində Cavadın yaradıcılığına böyük ümidlər bəslədiyini və qürur duyduğunu bildirir. Ə.Cavad seminariyada altı il təhsil alır və 1912-ci ildə təhsilini başa vurur. 1912-ci il mayın 27-də Ə.Cavada təqdim olunmuş şəhadətnamədə göstərilir ki, C.Axundzadə seminariyanı 10 fəndən: “İlahiyyat”, “Quranın oxunması”, “Rus dili”, “Tatar (Azərb.)dili”, “Ərəb dili”, “Fars dili”, “Tarix”, “Coğrafiya”, “Təbiət tarii” və “Gigiyena” fənlərindən əla qiymətlərlə bitirmişdir. Üç fəndən- “Həndəsə”, “Cəbr” və “Riyaziyyat”dan dörd tam yarım almışdır. Filologiya elmləri namizədi N.Qəhrəmanov bir məqaləsində göstərir ki, Ə.Cavad “İranda təhsil alıb”. (“Şair və tərcüməçi”, “Ədəbiyyat və incəsənət”, 20 sentyabr, 1985-ci il). Lakin başqa mənbələrdə bunu təsdiq edən bir fakt yoxdur.

Şair 1913-cü ildə Gəncədə Qafqaz Şeyxülislamı Məhəmməd Pişnamazzadəyə imtahan verərək “şərəfli türk və fars dilləri müəllimi” adını alır. Gəncədə ilk rəsmi müəllim kimi 1 nömrəli Qız məktəbində pedaqoji fəaliyyətə başlayır.

Yaradıcılığı

Şair poeziya ilə ilk dəfə Gəncədə təhsil illərində maraqlanmış, 1910-cu ildən başlayaraq lirik şeirlər və tənqidi məqalələrlə müxtəlif qəzet və jurnallarda çıxış etmişdir. Bu ərəfədə onun qələmə aldığı nümunələr, əsasən, ərəb-fars sözləri ilə zəngin qəzəl və qitələrdən ibarətdir. Əruz vəznindən şair yalnız yaradıcılığının ilk dövrlərində istifadə etmişdir. “Utan”, “Müəllim” şeirləri onun ilk qələm təcrübələrindəndir. Ə.Cavadın arxivində “Fələk dil kabab...” adlı 34 səhifəlik bir əlyazması saxlanılır. Bu şeirlər toplusunun əksəriyyətini şair mədrəsədə oxuduğu illərdə qələmə almışdır. Onların çoxu ərəb-fars sözləri, tərkibləri ilə doludur. Bu şeirlər klassik rübai, qəzəl formalarında yazılmışdır. Onların arasında nisbətən xalq dili, aşıq yaradıcılığına əsaslanan nümunələr də var.

Ədəbiyyata bu səpkili şeirlərlə gələn Ə.Cavadın bir neçə ildən sonra şeir dili sadələşmişdir. 1913-cü ildə qələmə aldığı “Dilimiz” şeiri buna misaldır. Şair həmin şeirdə dilin saflığının qorunması ilə bağlı məsələlərə toxunmuş, ona özünün aydın münasibətini bildirmişdi. Dili yad ünsürlərlə, yabancı sözlərlə süni surətdə dolduranlara qarşı çıxmışdır.

Baxaq dilimizə nələr görünür:
Oxuyub-anlamaq yazmaqdan gücdür.
Yazan düşünmədən yazsa da belə,
Oxucu beş-on gün gərək düşünə,
Ki, anlasın bu söz ərəbmi, farsmı?

Şair bütün vəznlərdən, şeir formalarından daha artıq qoşmaya və bayatıya üstünlük vermişdir. Ə.Cavadın yaradıcılığında realist səpkili əsərlərinə də təsadüf olunur. Belə ki, romantik üslubla, realist üslub paralel şəkildə inkişaf etdirilmişdir. “Yazım gəl!” ,”Yuxuma gəlmişdin”, “Sevgi candan ayrılmaz” və s. adlı şeirləri, eləcə də aşıq şeirlərinə nəzirə kimi qoşduğu şərqilərdən “Səhər-səhər”, “Olmaz” bayatıları, oxşamaları daha çox diqqəti cəlb edir.

1912-ci ildə Ə.Cavad Gəncə mədrəsəsində öz təhsilini qurtaran dövrdə müəllimi Abdulla Sur dünyasını dəyişir. Onun dəfni mərasimində olan çıxışlar həmin ilin may ayının 17-də "İqbal" qəzetində dərc edilmişdir. Dərc olunan şeirlərin sırasında Əhməd Cavadın müəlliminə həsr etdiyi şeir də vardı. Bu barədə H.Cavid “İqbal” qəzetində yazmışdır:

  ... gənc və nəcib şairimiz Cavad Əfəndi həzin və ahəngdar bir tərz ilə yazmış olduğu gözəl və yanıqlı şeirini söyləməyə başladı.  

H.Cavid Ə.Cavadın 26 misralıq bu şeirini bötüvlükdə məqaləsində çap etdirir. Həmin şeir nəzərə alınmazsa, şairin məlum olan ilk mətbu əsəri 1913-cü ildə həftəlik ictimai-siyasi və elmi-ədəbi “Şəlalə” jurnalının 18-ci nömrəsində çap olunmuş “Müdhiş düşüncələrim” adlı şeiridir. Həmin jurnalın redaktoru X.Səbribəyzadə adı çəkilən şeiri kəskin çəkildə tənqid etmişdir. Ə.Cavad da “Şəlalə” mühərriri Səbribəyzadəyə cavab” adlı məqaləsini bütövlükdə “İqbal” qəzetinin 1913, 19-20 tarixli nömrəsində dərc etdrimişdir.

Ə.Cavadın inqilabdan qabaq dövrü mətbuatda dərc olunmuş yazılarında insanlar dostluğa, qardaşlığa və birliyə çağrılır. Məsələn, 1911-ci ildə onun yazdığı “Bir-birimizi sevəlim” adlı məqaləsi “Məktəb” jurnalında dərc olunmuşdur. Şairin “Məktəb” jurnalında çap etdirdiyi uşaq şeirləri də diqqətəlayiqdir.

İlk şeirlər kitabı

Əhməd Cavadın “Qoşma” adlı ilk şeirlər kitabı 1916-cı ildə Bakıda, “Açıq söz” mətbəəsində nəşr olunmuşdur. Kitabın çapı zamanı şair Batumda idi. Burada toplanan şeirlər müəllifin ayrı-ayrı qəzet və jurnallarda dərc edilmiş əsərləridir. Şeirlər əvvəlcədən o qədər hüsn-rəğbət qazanmışdır ki, onları bir toplu şəklində doktor Xosrovbəy Sultanonovun şəxsində “Cəmiyyəti-Xeyriyyə” nəşr etdirmişdir. Cavad bu hadisədən bir il sonra xəbər tutmuş, Bakıya göndərdiyi “Təşəkkür” adlı məktubu M.Ə.Rəsulzadənin redaktə etdiyi “Açıq söz” qəzetinin 1917-ci il 24 may nömrəsində dərc edilmişdir. Məktubda deyilir:

  ”Qoşma” adı altında şeirlərimin kitabça şəklində çap olunmasına mənəvi və maddi yardımları toxunan Bakı müsəlman cəmiyyəti-xeyriyyə nümayəndəsi doktor X.Sultanova mübarək qəzetiniz vasitəsilə ürəkdən təşəkkürümü təqdim etməyinizi rica edirəm.  

Kitabda şairin yaradıcılığının təqribən on ilini əhatə edən dövr haqqında aydın təsəvvür yaranır. Şair yaradılığının ilk illərindən azyaşlı və məktəbyaşlı uşaqlar üçün gözəl əsərlər yazmışdır. “Balalarıma” adlı şeiri də məhz uşaqlara xitabən yazılmışdır və "Qoşma" adlı şeirlər kitabında nəşr olunmuşdur. Bu kitabda şairin əsasən 1912-1916-cı illərdə qoşduğu qoşmalar toplanmışdır. "Qoşma" Türkiyədə də rəğbətlə qarşılanmışdı. Şair Azərbaycan Maarif işləri ittifaqına yazdığı ərizədə bildirirdi:

  1916-cı ildə "Qoşma" adlı 1-ci şeirlər məcmuəm çıxdı. Şeirdə intixab etdiyim üsul gərək Azərbaycanda, arzusa, bəlkə Türk ölkələrində bir yenilik olaraq tələkki edildi.  

Bu əsərlərin bir yeniliyi də onların bir hissəsinin elə qoşma şəklində olması, sadə xalq dilində yazılması idi.

Balkan müharibəsində iştirakı

Osmanlı Türkiyəsinə qarşı 1912-ci ildə Balkan yarımadası ətrafında müharibə başlarkən, əsasən azərbaycanlılardan ibarət xüsusi bir Qafqaz könüllü dəstəsi cəbhəyə gedib, Türkiyə tərəfindən əməliyyatlara qoşularaq Bolqarlara qarşı hərbi əməliyyatlarda iştirak edib. Həmin könüllü dəstənin tərkibində Əhməd Cavad da əqidə dostları İ.Axundzadə, İsa Əlizadə, Əli Əsədulla ilə birlikdə iştirak edib. Həmin vaxtda Cavadın 20 yaşı vardı. Əhməd Cavadın Balkan müharibəsində iştirakı ilə bağlı Hüseyn Baykara özünün "Azərbaycan istiqlal mübarizəsi tarixi" kitabında yazmışdır:

  Əhməd Cavad... türk xalqının dərdlərilə dərdlənmiş, sevinclərilə də sevinmişdir.  

Əhməd Cavad 1912-1913-cü illərdə Balkan müharibəsində iştirak edib.


Birinci Dünya müharibəsində iştirakı

Xeyriyyə cəmiyyətində fəaliyyəti

XX əsrin birinci yarısında Bakıda bir sıra müsəlman xeyriyyə cəmiyyətləri yaranmışdı. 1905-ci il inqilabından sonra meydana çıxan bu cəmiyyətlərin əsas vəzifəsi və amalı xalqın mədəni-maarif sahəsindəki inkişafına yardım etmək olmuşdur. Belə cəmiyyətlərdən biri də "Cəmiyyəti-Xeyriyyə" adlanırdı. Azərbaycanda 1905-ci ildən fəaliyyətə başlayan "Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti”nə səsvermə ilə məşhur Azərbaycan milyonçuları Hacı Zeynalabdin Tağıyev sədr, Ağamusa Nağıyev isə sədr müavini seçilmişdi. Birinci cahan müharibəsinə qədər bu cəmiyyətin fəaliyyəti nisbətən o qədər də diqqəti cəlb etmirdi. Müharibə başlanandan sonra onun fəaliyyət dairəsi genişləndi və Bakıdan çox-çox uzaqlara yayıldı. Cəmiyyətin üzvləri ayrı-ayrı dəstələrə bölünərək müxtəlif istiqamətlərə cəbhə xətti boyunca zərərçəkənlərə kömək etmək məqsədi ilə türk xalqlarının yaşadığı regionlara yola düşürdülər.

Cəmiyyət savaşda zərərçəkənlərə maddi və mənəvi dayaq olmaq üçün bu dövrdə öz fəaliyyətini Şimali Qafqaz, Dağıstan, Gürcüstan, İrəvan və işğal olunmuş Türkiyə torpaqlarına doğru yönəltmişdi. Onun yardımı ilə Osmanlı qaçqınlarına böyük maddi yardım göstərilirdi. Bu barədə 1944-cü ildə çıxan "Müxtəsər Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi"ndə yazılmışdı:

  Cahan müharibəsində Türkiyənin ruslara qarşı müharibə etməsinə baxmayaraq, Azərbaycanda osmanlılar üçün ianələr yığılır, osmanlı qaçqınları himayə və təmin olunurdular. Hətta bu sahədə az səy göstərməyən dövlətlilərdən Musa Nağıyevə, Hacı Zeynalabdinə Osmanlı hökuməti tərəfindən mükafat olaraq medal göndərilmişdi.  

“Qardaş köməyi” toplusunda qeyd olunur ki, azərbaycanlılar müharibədən zərər çəkən Osmanlı dövlətinə yardım etmək üçün Rusiya hökumətinə, birbaşa çara müraciət etmiş və rəsmi icazə almışlar. Bu işdə o zaman Rusiya Dövlət Dumasının üzvü olan Məhəmməd Yusif Cəfərovun xidmətləri xüsusi qeyd olunur. Onun «Müsəlman hərbzədələrinə yardım işi və müsəlman vəkilləri» məqaləsində göstərildiyinə görə, Dumada bir çox uzun-uzadı müzakirədən sonra «müsəlman qaçqınlarına müavinət və yardım göstərməyə icazə verildi və bu məqsədlə əvvəlcə Qars və bir az sonra Batum oblastlarına sərbəst gəliş-gedişə yol verildi.

Əhməd Cavad Birinci Dünya müharibəsi illərində rus-türk müharibəsində Qafqaz cəbhəsində zərər çəkmiş əhaliyə yardım göstərən "Bakı Müsəlman Cəmiyyəti Xeyriyyə”nin rəsmi nümayəndəsi və cəbhə bölgəsi üzrə vəkili Xosrov paşa Sultanovun müavini, həm də məsul katibi olmuşdur. Cavad 1915-ci ildə ikinci dəfə Türkiyəyə dönərək əsas dayanacaq yeri Batumi olmaqla, Suxumi, Qars, Ərdəhan, Sarıqamış, Trabzon, Ərzurum, Anadolu, İstanbul, eləcə də Gürcüstanın qərb regionlarında xeyriyyə işləri ilə məşğul olub.

Ə.Cavad Birinci dünya müharibəsi zamanı bir müddət Batumidə (azərbaycanlı ziyalılar Rzaqulu Nəcəfov, Mahmud bəy Əfəndiyev, Əli Səbri Qasımov, Əliqulu Qəmküsarla birlikdə), Tiflisdə, Çakvada yaşayıb. Şairin Batumiyə gəlişi ilə əlaqədar yazıçı Əli Səbri “Ömürdən yarpaq düşür” (Bakı, 1983) adlı kitabında yazır:

  Batumidəki şöbəni təşkil etmək üçün Cəmo Hacınski Bakıdan Batumiyə gəldi. Batumidəki dəstəmizdə şair Ə.Cavad da var idi.  

Şair o zaman müharibə zərərdidələrinin ən çox toplandıqları Batumidə siyahılar tərtib edir, yoxsulları, əlilləri qeydə alır, təmsil etdiyi cəmiyyətin imkanlarından istifadə edərək qaçqınlara, davada həlak olmuş əsgərlərin ailələrinə hər cür maddi və mənəvi kömək göstərirdi. Ə.Cavad fəaliyyətini əsasən iki istiqamətdə həyata keçirirdi. Birincisi zərərçəkənlərə kömək göstərmək, ikincisi Batuminin özündə, həmçinin Batumiyə yaxın qəsəbələrdə, digər mahallarda, Dağıstanda məktəblər açdırması, bu məktəblərin öz işini davam etdirməsi üçün Bakıdan yardım istəməsi, digər tərəfdən, ianə toplamaq, yeni birliklər yaratmaq təşəbbüsü göstərmək idi. Bu işlərdə ona Bakıda əsasən bir neçə azərbaycanlı milyonçu, xüsusən H.Z.Tağıyev, Ağabala Quliyev, M.Muxtarov, Batumidən S.Bejanidze və başqaları köməklik edirdilər. Onlar Bakıda cəmiyyətin əsas dayaqlarından idilər. “Cəmiyyəti-Xeyriyyə”nin fəal üzvlərindən olmuş yazıçı Əli Səbri o zaman cəmiyyətin fəaliyyətindəki bəzi məqamları və Ə.Cavadla dostluğunu belə xatırlayır:

  ... Cəmiyyətin ünvanına Rusiyanın hər yerindən (Müsəlman türk xalqalrı tərəfindən) ianə göndərilirdi və bunlar kassada toplanırdı. Cəmiyyətə daxil olan nümayəndələrdən bir dəstə Qara dəniz sahillərinə qədər gəzməli, köməksizlərə yardım etməli idilər. İkinci dəstə isə Kars ərazisində fəaliyyət göstərirdi... Biz Batumi, Trabzon və s. şəhər və qəsəbələrdə olduq.. Batumidəki dəstəmizdə şair Əhməd Cavad da var idi. Bizim dostlaşmağımız çox tez başa gəldi.  

Ə.Cavad 1916-cı ildə şəxsən H.Z.Tağıyevin maliyyə dəstəyi ilə Batumidə yaşayan 2500-ə qədər azərbaycanlı ailəsi üçün məktəb açmışdır. Özü isə təşkil olunan yeni məktəblərdə həm də müəllimliklə məşğul olurdu. 1917-ci ildə Cavadın vasitəsi ilə 2500 nəfərdən çox türk qaçqın və didərgin Gəncə və Bakı ətrafında yerləşdirilmişdir. O, xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə əlaqədar Acarıstanın hər yerini gəzmişdir. Cavad təkcə acarların yoxsul və qaçqın hissəsinə kömək etməmiş, eyni zamanda məktəb və məscidlərin inşası üçün çalışmışdır. Cavadın müdiri olduğu uşaq evi sonralar Çakvadan Qunariyə köçürülmüşdür. Ə.Cavad “Açıq söz” qəzetinin müxbiri olaraq, ictimai hadisələrdən yazdığı kimi, tamaşaları qəzetində işıqlandırır, vaxtaşırı məlumatlar göndərirdi. Belə məlumatların birində deyilirdi:

  Bu il Batumidə gürcücə və ermənicə “Arşın mal alan” operettası oynanılmışdır. Əhali yeni təşkil edilmiş “Birlik” cəmiyyətindən xahiş etmişdir ki, bu əsəri azərbaycanca oynasınlar.

“Birlik” cəmiyyətinin katibi Ə.Cavad (“Açıq söz”, 1915. 13 iyun)

 

“Qardaş köməyi” adlı topluda Xosrov bəy Sultanovun xeyriyyəçilik işində Ə.Cavadın məxsusi rolu qeyd edilmişdir. Şairi bu işə Nəsib bəy Yusifbəyli tövsiyə etmişdi. Filologiya elmləri doktoru Təyyar Salamoğlunun yazdığı kimi:

  "Cəmiyyəti Xeyriyyə" xətti, həm də şəxsi təşəbbüsü ilə Ə.Cavadın rusiyalı soydaşlarımıza (Rusiyanın işğalı altında olan türk xalqlarına) çox böyük kömək edərək, minlərlə adamı aclığın fəlakətli caynağından qurtarması onun tərcümeyi-halının ən şərəfli səhifələrindən biridir.  

Əhməd Cavad verilmiş "Cəmiyyəti Xeyriyyə"nin hərbzədələrə yardım şöbəsinin fəallarından biri kimi döyüş bölgələrinə və sərhəd zonasına tez-tez gedib-gəlirdi. Ə.Cavad hərbzədə qaçqınların siyahısını tutur, onlara yardım paylayır, eyni zamanda əsir, yaralı türk döyüşçülərinə baş çəkir, onların ehtiyacları ilə yaxından maraqlanır, bölgədəki xəstəxanalara, məktəblərə, məscidlərə, yetimlər evinə gedir, oradakı çatışmazlıqlar və əhalinin zəruri ehtiyacları haqqında cəmiyyətə yazılı məlumatlar göndərirdi. Ə.Cavadın bu məlumatları əsasında Bakı "Cəmiyyəti-Xeyriyyəsi"ndən fəlakət bölgəsinə lazımi ləvazimatlar göndərilirdi. Ə.Cavad qəbul etdiyi bu maddi yardımı əvvəlcədən tutduğu plan əsasında türk hərbzədələrinə və yerli köçkünlərə çatdırırdı. "Cəmiyyəti Xeyriyyə"nin xüsusi nümayəndəsi Xosrov bəy Sultanovun məqaləsində bu barədə qey olunub:

  1915-ci il martın 16-da 10 nəfər yardımçıdan ibarət bir heyət Səfikürdskiylə bənimlə Qarsa ezam olundu.  

Sovet ittifaqı qurulduqdan sonra həyatı, həbsləri və repressiyaya uğraması

Şair, tərcüməçi, AYB-nin Cavad Azərbaycan himninin sözlərinin

müəllifidir. Sovet hökuməti qurulduqdan sonra Quba Xalq Maarif şöbəsinin müdiri (1920-1922), Gəncədə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda Azərbaycan və rus dilləri kafedrasında müəllim, dosent, kafedra müdiri (1930-1933), Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatının tərcümə şöbəsində redaktor (1934), "Azərbaycanfilm" studiyasında sənədli filmlər şöbəsinin müdiri (1935-1936) kimi fərqli yerlərdə işləmişdir. Lakin bu illər ərzində ona qarşı yazılan məqalələr və donoslar onun dəfələrlə həbsinə səbəb olmuşdur.

Bir müddət o Müsavat partiyasının üzvü olmuşdur və hətta 1923-cü ildə onu dövlətə qarşı gizli fəaliyyətdə və "Müsavat" partiyasının rəhbərlərindən olan Mirzəbala Məmmədzadənin хaricə qaçırılmasında хüsusi rolunun olmasında ittiham edərək həbs etmişdilər. Sonradan elə həmin ildə deklorasiya altında azad edilmişdir.

1925-ci ildə Ə.Cavad qələmə aldığı "Göy-göl" şeirinə bir qrup həmkarı tərəfindən əksinqilabi şeir damğası vurulur və bununla da şair həbsхanaya salınır. Damğaya səbəb şairin yazdığı bu misralardır:

 
Əhməd Cavadın son şəkli
 
Həyat yoldaşı Şükriyyə xanım
  Sənin gözəlliyin gəlməz ki saya,

Qoynunda yer vardır yıldıza, aya!

Oldun sən onlara mehriban daya,

Fələk büsatını quralı, Göy göl!

 

Şairi bu bənddə ulduzdan aydan danışıb müsavatçılara ismarıc göndərməkdə ittiham edib şeirin tərcüməsini Moskvaya göndərirlər. Şeirdə heç bir siyasi səhvin tapılmadığı barədə Bakı məlumatlandırılır nəticədə yerli idarəetmədə olanlar şairi həbsdən azad etmək məcburiyyətində qalırlar.

1928-ci ildə Türkiyədə müsavatçıların nəşr etdikləri ""ndə onun şeirləri də işıq üzü gördü. Əhməd Cavadın həbsi üçün səbəb axtaran bəzi həmkarları bundan yararlanaraq yorulmaq bilmədən mətbuatda "İstiqlal məcmuəsi"ndə çap olunan şeirlərinə görə onu ittiham etdilər. Cavad isə öz növbəsində "Kommunist" qəzetinin 1929-cu il 31 oktyabr tarixli sayında "Şiddətli protesto edirəm" məqaləsi ilə yazılanlara belə cavab verdi:

  Aprel inqilabından sonra əlaqədar olmadığım bir təşkilat tərəfindən nəşr edilən bu kitabdan xəbərim olmadığı kimi, hansı parçalarımın da oraya düşdüyündən xəbərim yoxdur.  

Amma bu etiraz kükrəyən kin-küdurət dalğasının qarşısında bir damlaydı. Qəzetlərdə verilən imzalı-imzasız məqalələrdə, şeirlərdə Cavad təhqir olunurdu. Müxtəlif zamanlarda ona qarşı "Sonadək ifşa etməli" (Abdulla Faruq), "Sıralarımızda düşmənlərə yer yoxdur" (Ağahüseyn Rəsulzadə), "Sıralarımızı təmizləyəlim!" (Cəfər Xəndan), "Təmizliyə başlanmalıdır!" (Məmməd Səid Ordubadi), "Amansız olmalı!" (Mir Cəlal), "Səhvlərimiz haqqında" (Səməd Vurğun), "Sayıqlığın kütləşdiyi yerdə" (Seyfulla Şamilov) adlı məqalələr yazılmışdır.

1937-ci ilin mart ayında Şota RustavelininPələng dərisi geymiş pəhləvan” əsərinin tərcüməsinə görə ilk mükafata layiq görülməsinə baxmayaraq həmin ilin 4 iyununda həbs edildi. 1937-ci ilin iyununda başlanan istintaq işi həmin ilin 25 sentyabrında qurtarmışdı. 1937-ci ilin 12 oktyabrında başlanıb, cəmi 15 dəqiqə davam edən məhkəmənin sədri Matuleviç, üzvləri Zaryanov və Jiqur olub. SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası Cavadı Azərbaycan Cinayət Məcəlləsinin 69, 70 və 73-cü maddələri ilə ittiham edib. İrəli Mn kl mnvbmöklfbbsürülən ittihamlardan birincisi o idi ki, şair 1922-ci ildən əksinqilabçı Müsavat hərəkatının başçısı olub, 1936-cı ildən isə o, Azərbaycandakı mövcud üsyankar-terrorçu təşkilata qoşularaq, qarşısına Sovet hakimiyyətini yıxmaq, Azərbaycanı SSRİ-dən ayırmaq məqsədini qoyub. Məhkəmədə hərbi hüquqşünas Kostyuşko və prokuror Rovski iştirak ediblər. Müdafiəçilər, yəni vəkillər, şahidlər isə olmayıb. Səhərisi gün isə o güllələndi. Lakin bəzi mənbələrə görə Mir Cəfər Bağırov 1956-cı ildə öz məhkəməsində Əhməd Cavadın güllələnmədiyini həbsxanada işgəncələrə dözməyərək dünyasını dəyişdiyini deyib. Onun həyat yoldaşı xanım isə"Vətən xaininin ailə üzvü" olduğuna görə Qazaxıstana 8 il müddətində sürgün edilir. Sonradan Şükriyyə xanım Əhməd Cavadın Mir Cəfər Bağırovun birbaşa göstərişi ilə həbs olunduğunu demişdir. 1955-ci ilin 19 avqustunda isə şairə bəraət verilir.

Kitabları

  • Gəlmə Bismillah: Şerlər // Azərbaycan.- 1994.- 6 der.-s.4.
  • Haqq bağıran səs / Tərt. və ön söz A.Əliyevanındır. – B.: Nicat, 1991.- 31 s.
  • Çırpınırdı Qara dəniz: (Şer) // Yeni Azərba

Haqqında olan əsərlər

  • Salmanlı R. İstiqlal şairi Əhməd Cavad haqqında // Azərbaycan.- 2003.- 28 may.- s.6.
  • Rzalı R. Altunlar yurdudur bu kasıb ölkə. – Azərbaycan himninin müəlliflərindən biri // Azərbaycan. – 2002.- 28 may.- s.8.
  • Rzayeva M. Əhməd Cavadın haqqını tanıyan Türkiyə oldu // Şərq.- 2006.- 28 fevr.- s.6.
  • Mustafayeva G. Müstəqil Azərbaycan respublikasının Əhməd Cavad yaradıcılığında rolu // Ədalət.- 2006.- 10 mart.- s.7.
  • Qusarda ilk dünyəvi məktəbi Əhməd Cavad təşkil edib: (Qabaqcıl maarif xadimi, müharibə və əmək veteranı Sabir Piroğlanovun Əhməd Cavad haqqında xatirələri) // Azərbaycan. – 2005.- 28 may.- s.16.
  • Гурбанов Ш. Я певец свободы!: Ахмед Джавад-100//Баку.-1993.-6 марта.-С.2.
  • Саледдин А. Свет очей моих-Азербайджан!: К 100 летию со дня рождения Ахмеда Джавада//Литературный Азербайджан.-1992.-№4.-С.3-8.
  • Afina Məmmədli Əflatun qızı."Əhməd Cavad və Türkiyə" kitabı / 2010. Elm və Təhsil. Bakı. 160 s.

İstinadlar

  1. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004, s. 329
  2. Bəkir Nəbiyev "Əhməd Cavad" Bakı: "Ozan" nəşriyyatı, 2004. – səh. 29

Həmçinin bax

Xarici keçidlər

Mənbə — ""

Informasiya Melumat Axtar
Anarim.Az
Sayt Rehberliyi ile Elaqe
Saytdan Istifade Qaydalari
Anarim.Az 2oo4-2o18