Ədliyyə Nazirliyi (ABŞ)

ABŞ federal hökumətində hüququn aliliyinin təmin olunmasına, federal qanunların icrasına və federal ədliyyə sisteminin fəaliyyətinə cavabdeh olan əsas icraedici orqan hesab olunan ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin tarixi ABŞ dövlətçiliyinin formalaşması, federal hakimiyyətin güclənməsi və hüquqi institutların inkişafı ilə sıx bağlıdır.

ABŞ Konstitusiyasının qəbulundan sonra, 1789-cu ildə təsis edilən federal hökumət çərçivəsində hüquqi məsələlərin icrası üçün ayrıca nazirlik mövcud deyildi. 1789-cu ilin Hüquqi Aktı (ing. Judiciary Act of 1789) əsasında Amerika Birləşmiş Ştatlarının Baş Prokuroru (ing. United States Attorney General) vəzifəsi yaradılmışdı. Baş Prokurorun əsas vəzifəsi federal hökumətə hüquqi məsləhət vermək və məhkəmələrdə onun adından iştirak etmək idi.

Bu dövrdə Baş Prokurorun ofisi son dərəcə kiçik idi və geniş icra səlahiyyətlərinə malik deyildi. Federal prokurorlar və marşallar müxtəlif orqanlara tabe şəkildə fəaliyyət göstərirdilər. Hüquqi məsələlərin artması və federal hökumətin böyüməsi mərkəzləşdirilmiş ədliyyə orqanının yaradılmasını zəruri etmişdir.

ABŞ Ədliyyə Nazirliyi rəsmi olaraq 1 iyul 1870-ci ildə Konqresin qəbul etdiyi qanun əsasında təsis edilmişdir. Yeni yaradılan nazirliyin əsas məqsədi federal hökumətin bütün hüquqi fəaliyyətlərini bir mərkəzdə cəmləşdirmək və Baş Prokurorun səlahiyyətlərini genişləndirmək idi.

Ədliyyə Nazirliyinin yaradılması ilə:

• federal prokurorlar birbaşa Baş Prokurora tabe edilmiş;
• federal hökumətin məhkəmələrdə vahid nümayəndəliyi təmin olunmuş;
• hüquqi siyasətin formalaşdırılması mərkəzləşdirilmişdi.

Nazirliyin ilk illəri ABŞ-də vətəndaş müharibəsindən sonrakı Rekonstruksiya dövrünə təsadüf edirdi. ABŞ Ədliyyə Nazirliyi bu mərhələdə yeni qəbul edilmiş konstitusion düzəlişlərin — xüsusilə afroamerikalıların vətəndaş hüquqlarını təmin edən qanunların — icrasında mühüm rol oynamışdır.

Ədliyyə Nazirliyi Ku-Kluks-Klan kimi zorakı təşkilatlara qarşı mübarizə aparmış, federal seçki hüquqlarının mühafizə olunmasını təmin etməyə çalışmışdır.

XX əsrin əvvəllərində ABŞ-də sənayeləşmə və iqtisadi inkişaf yeni hüquqi problemlər yaratmışdır. ABŞ Ədliyyə Nazirliyi antiinhisar qanunlarının icrasında əsas orqana çevrilmişdi. Şerman antiinhisar qanunu (ing. Sherman Anti-Trust Act) və sonrakı qanunlar çərçivəsində iri inhisarçı şirkətlərə qarşı məhkəmə iddiaları qaldırılmışdı.

1908-ci ildə Federal Təhqiqat Bürosunun (FBI) yaradılması Ədliyyə Nazirliyinin strukturunun güclənməsində mühüm mərhələ olmuşdur. FTB cinayət təhqiqatlarının mərkəzləşdirilməsini təmin etmişdi.

İkinci Dünya Müharibəsi zamanı ABŞ Ədliyyə Nazirliyi milli təhlükəsizlik məsələlərində fəal rol oynamışdır. Müharibədən sonra isə kommunizmə qarşı mübarizə və daxili təhlükəsizlik prioritet istiqamətlərdən biri olmuşdur.

Bu dövrdə Nazirlik federal səviyyədə hüquq-mühafizə orqanlarının koordinasiyasını daha da gücləndirmişdir.

1960-cı illər Ədliyyə Nazirliyinin tarixində dönüş nöqtəsi hesab olunur. Nazirlik Vətəndaş Hüquqları Aktı (1964) və Səsvermə Hüquqları Aktı (1965) kimi mühüm qanunların icrasında aparıcı rol oynamışdır.

Federal hökumət ştat səviyyəsində ayrı-seçkilik hallarına qarşı ABŞ Ədliyyə Nazirliyi vasitəsilə müdaxilə edirdi. Bu, nazirliyin səlahiyyətlərinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb olmuşdur.

1970-ci illərdən etibarən ABŞ Ədliyyə Nazirliyi mütəşəkkil cinayətkarlıq, narkotik dövriyyəsi, korrupsiya və terrorizmə qarşı mübarizədə əsas orqanlardan biri olmuşdur. 11 sentyabr 2001-ci il terror aktlarından sonra milli təhlükəsizlik və terrorla mübarizə ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin əsas prioritetlərinə çevrilmişdir.

Müasir dövrdə Ədliyyə Nazirliyinin strukturuna FTB, DEA, ATF, ABŞ Marşallar Xidməti və digər federal orqanlar daxildir.

ABŞ Ədliyyə Nazirliyi federal hakimiyyətin hüquqi dayağı kimi çıxış edir. Nazirlik ABŞ-də hüququn aliliyinin təmin olunmasında, konstitusion prinsiplərin mühafizə olunmasında və vətəndaş hüquqlarının müdafiəsində mühüm rol oynamışdır.

Yaranmasından bu günədək ABŞ Ədliyyə Nazirliyi ölkənin hüquq sisteminin ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Tarixi inkişaf yolu nazirliyin ABŞ dövlətçiliyində tutduğu strateji mövqeni və hüquqi sabitliyin mühafizə olunmasındakı əvəzsiz rolunu aydın şəkildə nümayiş etdirir.

ABŞ Ədliyyə Nazirliyi federal icra hakimiyyəti sistemində mərkəzi mövqeyə malik olan əsas hüquq-mühafizə və hüquqi siyasət orqanıdır. Nazirliyin əsas məqsədi federal qanunların icrasını təmin etmək, ABŞ hökumətinin hüquqi maraqlarını müdafiə etmək, ədalət mühakiməsinin bərabər və qərəzsiz həyata keçirilməsinə nəzarət etməkdir. Nazirlik öz səlahiyyətlərini geniş və çoxpilləli struktur vasitəsilə həyata keçirir.

ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin struktur və tabeli orqan və təşkilatları çoxşaxəli, iyerarxik və funksional baxımdan ixtisaslaşmış sistem təşkil edir. Bu struktur federal qanunların effektiv icrasını, dövlət təhlükəsizliyinin mühafizə olunmasını və hüququn aliliyinin təmin edilməsini mümkün edir. Nazirliyin tabeliyində olan orqanların qarşılıqlı koordinasiyası ABŞ-də vahid və güclü hüquq-mühafizə mexanizminin formalaşmasına xidmət edir.

Nazirliyin Ali Rəhbərliyi

ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin rəhbərliyi aşağıdakı əsas vəzifəli şəxslərdən ibarətdir:

• Ədliyyə Naziri (ing. Attorney General) – Nazirliyin ali rəhbəri və Prezidentin hüquq məsələləri üzrə əsas müşaviridir. Ədliyyə naziri ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin ümumi siyasətini müəyyən edir, federal prokurorluq sisteminə rəhbərlik edir və ABŞ hökumətinin məhkəmələrdə nümayəndəsi olur.
• Ədliyyə Nazirinin Müavini (ing. Deputy Attorney General) – Nazirliyin gündəlik fəaliyyətinə birbaşa nəzarəti həyata keçirir və əməliyyat xarakterli struktur bölmələrini koordinasiya edir.
• Ədliyyə Nazirinin Assosiativ Müavini (ing. Associate Attorney General) – əsasən mülki hüquq, vətəndaş hüquqları və inzibati bölmələrə nəzarət edir.

Bu ali rəhbərlik ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin strateji istiqamətlərini, prioritetlərini və hüquqi siyasət xəttini formalaşdırır.

Federal Prokurorluq Sistemi

Ədliyyə Nazirliyinin strukturunda mərkəzi yer tutan əsas sahələrdən biri federal prokurorluq sistemidir:

• ABŞ Prokurorları (ing. U.S. Attorneys) – ölkə üzrə 94 federal məhkəmə dairəsində fəaliyyət göstərir. Onlar federal cinayət işləri üzrə ittihamın irəli sürülməsi, mülki işlərdə hökumətin təmsil olunması və qərarların icrasına nəzarəti həyata keçirirlər.
• Köməkçi ABŞ Prokurorları (ing. Assistant U.S. Attorneys) – konkret cinayət və mülki işlər üzrə istintaq və məhkəmə proseslərini aparırlar.

Bu struktur federal qanunların yerli səviyyədə tətbiqini təmin edən əsas mexanizmdir.

Əsas Hüquq-Mühafizə Orqanları

Ədliyyə Nazirliyinin tabeliyində bir neçə güclü federal hüquq-mühafizə orqanı fəaliyyət göstərir:

1) Federal Təhqiqat Bürosu (Qısaca: FBI)

• Federal cinayətlərin istintaqı
• Terrorizmə qarşı mübarizə
• Kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat fəaliyyəti
• Kibercinayətlər və dövlət təhlükəsizliyi

FBI həm daxili təhlükəsizlik, həm də federal cinayət istintaqı sahəsində əsas rol oynayır.

2) Narkotiklərlə Mübarizə İdarəsi (Qısaca: DEA)

• Narkotik maddələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə mübarizə
• Beynəlxalq narkotik şəbəkələrinin ifşası
• Narkotik cinayətləri üzrə istintaq və əməliyyat fəaliyyəti

3) Alkoqol, Tütün, Atıcı Silahlar və Partlayıcı Maddələr Bürosu (Qısaca: ATF)

• Qanunsuz silah dövriyyəsinin qarşısının alınması
• Partlayıcı maddələrlə bağlı cinayətlərin tədqiqi
• Alkoqol və tütün məhsulları üzrə federal qanunların icrası

4) ABŞ Marşallar Xidməti (ing. U.S. Marshals Service)

• Federal məhkəmələrin təhlükəsizliyi
• Axtarışda olan şəxslərin tutulması

Məhkəmə qərarlarının icrası

• Şahidlərin mühafizəsi proqramının həyata keçirilməsi

Hüquqi Bölmələr (ing. Litigation Divisions)

Ədliyyə Nazirliyinin strukturunda ixtisaslaşmış hüquqi bölmələr mövcuddur:

• Cinayət Bölməsi (ing. Criminal Division) – federal cinayət qanunvericiliyinin tətbiqi
• Mülki Bölmə (ing. Civil Division) – hökumətə qarşı və ya hökumət adından qaldırılan mülki işlər
• Antimonopoliya Bölməsi (ing. Antitrust Division) – rəqabət hüququnun qorunması
• Vətəndaş Hüquqları Bölməsi (ing. Civil Rights Division) – ayrı-seçkiliklə mübarizə, bərabər hüquqların müdafiəsi
• Milli Təhlükəsizlik Bölməsi (ing. National Security Division) – terrorizm və casusluqla bağlı hüquqi proseslər
• Vergi Bölməsi (ing. Tax Division) – federal vergi qanunvericiliyinin icrası

Bu bölmələr ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin hüquqi funksiyalarının peşəkar və ixtisaslaşmış şəkildə həyata keçirilməsini təmin edir.

Penitensiar xidmət və islah sistemi

• Federal Həbsxanalar Bürosu (ing. Federal Bureau of Prisons – Qısaca: BOP)
  • Federal məhkumların saxlanılması
  • Həbsxanaların idarə olunması
  • Reabilitasiya və islah proqramlarının təşkili

Dəstək və analitik təşkilatlar

Nazirliyin strukturuna həmçinin aşağıdakı köməkçi təşkilatlar daxildir:

• Hüquq Siyasəti Ofisi (ing. Office of Legal Policy)
• Hüquq Məsləhətçisi Ofisi (ing. Office of Legal Counsel)
• Ədalət Statistikası Bürosu (ing. Bureau of Justice Statistics)
• İctimai Dürüstlük Bölməsi (ing. Public Integrity Section)

Bu təşkilatlar hüquqi analiz, qanunvericilik təşəbbüsləri və institusional nəzarət funksiyalarını həyata keçirirlər.

ABŞ Ədliyyə Nazirliyi federal icra hakimiyyətinin əsas hüquqi və hüquq-mühafizə institutlarından biri kimi geniş konstitusion və qanunvericilik səlahiyyətlərinə malikdir. Nazirliyin fəaliyyətinin hüquqi əsası ABŞ Konstitusiyası, federal qanunlar, Prezident fərmanları və Ali Məhkəmənin presedent hüququ ilə müəyyən edilir. ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin əsas missiyası hüququn aliliyinin təmin edilməsi, federal qanunların icrası və dövlətin hüquqi maraqlarının müdafiə olunmasıdır.

ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin səlahiyyət və funksiyaları hüquqi, icraedici və analitik elementlərin kompleks vəhdətini təşkil edir. Nazirlik cinayət təqibindən konstitusion nəzarətə, insan hüquqlarının müdafiəsindən milli təhlükəsizliyə qədər geniş spektrdə fəaliyyət göstərərək ABŞ-də hüququn aliliyinin əsas təminatçısı rolunu oynayır.

Federal Cinayət Təqibi Səlahiyyəti

Ədliyyə Nazirliyinin ən əsas və fundamental səlahiyyətlərindən biri federal cinayətlərin təqibidir. Bura aşağıdakılar daxildir:

• Federal cinayət qanunvericiliyinin pozulması hallarında istintaqın təşkili və ittihamın irəli sürülməsi
• Cinayət təqibinin aparılıb-aparılmaması barədə prokurorluq mülahizəsi (ing. prosecutorial discretion)
• Cinayət işlərinin federal məhkəmələrdə dövlət adından aparılması
• Federal hüquq-mühafizə orqanlarının istintaq fəaliyyətinə nəzarət və koordinasiya

Bu səlahiyyət cinayət siyasətinin prioritetlərinin müəyyən edilməsində ABŞ Ədliyyə Nazirliyini mərkəzi aktora çevirir.

ABŞ Hökumətinin Hüquqi Nümayəndəliyi

Ədliyyə Nazirliyi ABŞ hökumətinin əsas hüquqi nümayəndəsi funksiyasını yerinə yetirir:

• Federal orqanlara qarşı qaldırılan mülki iddialarda müdafiənin təşkili
• Hökumət adından mülki iddiaların qaldırılması
• Federal müqavilələr, kompensasiyalar və məsuliyyət məsələləri üzrə hüquqi nümayəndəlik
• Ali Məhkəmə də daxil olmaqla bütün instansiya məhkəmələrində dövlətin mövqeyinin müdafiəsi

Bu funksiya dövlətin hüquqi bütövlüyünün mühafizəsinə xidmət edir.

Konstitusion Nəzarət və Hüquqi Şərh Funksiyası

ABŞ Ədliyyə Nazirliyi ABŞ Konstitusiyasının tətbiqi və şərhi sahəsində xüsusi səlahiyyətlərə malikdir:

• Federal qanunların Konstitusiyaya müvafiqliyinin hüquqi qiymətləndirilməsi
• Prezident və icra hakimiyyəti üçün rəsmi hüquqi rəylərin hazırlanması
• Konstitusion mübahisələrdə dövlət mövqeyinin formalaşdırılması
• Konstitusion hüquqların pozulması hallarında hüquqi müdaxilə

Bu səlahiyyət ABŞ Ədliyyə Nazirliyini ABŞ-də konstitusion tarazlığın mühafizə olunmasında mühüm instituta çevirir.

Vətəndaş Hüquqlarının Müdafiəsi

Ədliyyə Nazirliyi bərabər hüquqların təminində aparıcı rol oynayır:

• İrq, cins, din, etnik mənsubiyyət, əlillik və digər əsaslara görə ayrı-seçkiliklə mübarizə
• Seçki hüquqlarının mühafizə olunması və pozuntuların tədqiqi
• Polis zorakılığı və sistemli hüquq pozuntuları üzrə tədqiqatlar
• Təhsil, əmək və ictimai xidmətlərdə bərabər imkanların müdafiəsi

Bu funksiya dövlətin insan hüquqları öhdəliklərinin icrasını təmin edir.

Milli Təhlükəsizlik və Terrorizmə Qarşı Mübarizə

ABŞ Ədliyyə Nazirliyi milli təhlükəsizlik sahəsində geniş səlahiyyətlərə malikdir:

• Terrorizm cinayətlərinin istintaqı və təqibi
• Casusluq və dövlətə xəyanət əməlləri üzrə hüquqi tədbirlər
• Xarici təsir və kiber-təhlükələrə qarşı hüquqi mexanizmlərin tətbiqi
• Kəşfiyyat orqanları ilə hüquqi koordinasiya

Bu fəaliyyət təhlükəsizlik və vətəndaş azadlıqları arasında tarazlığın mühafizə olunması prinsipi əsasında həyata keçirilir.

Federal Hüquq-Mühafizə Orqanlarının İdarə Edilməsi

Ədliyyə Nazirliyi tabeliyində olan hüquq-mühafizə orqanlarına rəhbərlik edir:

• FBI, DEA, ATF və ABŞ Marşallar Xidmətinin fəaliyyətinin strateji istiqamətləndirilməsi
• İstintaq standartlarının və etik qaydaların müəyyən edilməsi
• Hüquq-mühafizə əməliyyatlarının qanuniliyinə nəzarət

Bu funksiya vahid federal hüquq-mühafizə siyasətinin formalaşmasına imkan yaradır.

Antimonopoliya və Rəqabət Hüququnun Təmin Edilməsi

ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin səlahiyyətlərinə iqtisadi hüquq sahəsi də daxildir:

• Kartel və inhisarçılıq fəaliyyətinə qarşı mübarizə
• Şirkət birləşmələrinin və satınalmalarının hüquqi qiymətləndirilməsi
• Azad və ədalətli rəqabət mühitinin mühafizə olunması

Bu funksiya iqtisadi təhlükəsizliyin hüquqi təminatını həyata keçirir.

Penitensiar Sistem və Cəzanın İcrası

Ədliyyə Nazirliyi cəzanın icrası sahəsində də mühüm rol oynayır:

• Federal həbsxanaların idarə edilməsi
• Məhkumların saxlanma şəraitinə nəzarət
• Reabilitasiya və sosial reinteqrasiya proqramlarının həyata keçirilməsi

Bu səlahiyyət cəzanın yalnız cəzalandırıcı deyil, islahedici mahiyyət daşımasını təmin etməyə yönəlmişdir.

Qanunvericilik Siyasətinə Təsir və Normativ Təşəbbüslər

ABŞ Ədliyyə Nazirliyi hüquq siyasətinin formalaşdırılmasında aktiv iştirak edir:

• Yeni qanun layihələrinin hazırlanması və ekspertizası
• Konqresə hüquqi rəy və hesabatların təqdim edilməsi
• Hüquq islahatları üzrə analitik tədqiqatlar

Bu funksiya hüquq sisteminin inkişafına strateji təsir göstərir.

Beynəlxalq Hüquqi Əməkdaşlıq

Ədliyyə Nazirliyi beynəlxalq səviyyədə də fəaliyyət göstərir:

• Ekstradisiya və hüquqi yardım məsələləri
• Transmilli cinayətkarlıqla mübarizə
• Beynəlxalq müqavilələrin icrasında hüquqi iştirak

Bu səlahiyyət qlobal hüquq təhlükəsizliyinin təmininə xidmət edir.

• justice.gov — rəsmi saytı
• United States Department of Justice at the Wayback Machine (archive index)
• Department of Justice on Federal Funding Accountability and Transparency Act of 2006
• USDOJ in the Federal Register