Ədalətli dəyər (ing. Fair value) — mühasibat uçotunda malın, xidmətin və ya aktivin potensial bazar qiymətinin rasional və qərəzsiz qiymətləndirməsi hesab olunur. Bu qiymətləndirmə istehsal və ya əvəz etmə xərcləri, bazar şəraiti və təklif və tələbat kimi obyektiv amilləri nəzərə alır.
Bununla yanaşı, bəzi hallarda risk xüsusiyyətləri, kapitalın dəyəri və gəlirliliyi, eləcə də fərdi faydalılıq (utility) kimi subyektiv amillər də qiymətləndirməyə daxil edilə bilər.[1]
Bazar qiyməti ilə ədalətli dəyər arasındakı əlaqə barədə iki əsas yanaşma mövcuddur:[2]
- Effektiv bazar hipotezinə görə yaxşı təşkil olunmuş və şəffaf bazarda bazar qiyməti adətən ədalətli dəyərə bərabər və ya ona yaxın olur. Çünki investorlar yeni məlumatları sürətlə qiymətlərə daxil edir və beləliklə aktivin real dəyəri bazarda əks olunur. Bu yanaşma həmçinin rasional qiymətləndirmə anlayışı ilə bağlıdır.
- Davranış maliyyəsi isə bildirir ki, bazar qiyməti çox vaxt alıcı və satıcıların müxtəlif idrak qərəzləri səbəbindən ədalətli dəyərdən kənara çıxa bilər. Bununla belə, bu sahənin tərəfdarları da qeyd edirlər ki, belə sapmalar adətən proqnozlaşdırılması çətin və qeyri-sabit olur və tranzaksiya xərcləri nəzərə alındıqda davamlı mənfəət gətirən strategiya yaratmaq çətindir.
Beynəlxalq Qiymətləndirmə Standartlarının (IVS 2017) son nəşrində ədalətli dəyər (bəzən “bərabər dəyər” kimi də adlandırılır) ilə bazar dəyəri arasında aydın fərq qoyulur.
- Ədalətli dəyər — iki konkret tərəf arasında həyata keçirilən əməliyyatda hər iki tərəfin üstünlükləri və çatışmazlıqları nəzərə alınaraq müəyyən edilən qiymətdir.
- Bazar dəyəri — açıq bazarda əldə edilə bilən ehtimal olunan qiymətdir və xüsusi üstünlüklər nəzərə alınmır.
Məsələn, şirkətlərin birləşməsi və ya satın alınması zamanı tərəflər arasında yaranan sinerji nəticəsində əməliyyat qiyməti bazar qiymətindən yüksək ola bilər. Bu əlavə üstünlük xüsusi dəyər (ing. special value) adlanır və ədalətli dəyərin hesablanmasında nəzərə alına bilər.[3]
Mühasibat uçotunda ədalətli dəyər aktivin və ya öhdəliyin bazarda satılacağı və ya ötürüləcəyi ehtimal olunan qiyməti əks etdirir. Bu qiymət aktiv bazarın mövcud olub-olmamasından asılı olaraq müəyyən edilir.
ABŞ Ümumi Qəbul Edilmiş Mühasibat Prinsipləri (US GAAP, ASC 820) və Beynəlxalq Maliyyə Hesabatı Standartları (IFRS 13) ədalətli dəyəri belə müəyyən edir:[4]
- “Ölçmə tarixində bazar iştirakçıları arasında normal əməliyyatda aktivin satışı nəticəsində əldə ediləcək və ya öhdəliyin ötürülməsi üçün ödəniləcək qiymət.”
Ədalətli dəyər əsasən mark-to-market qiymətləndirməsinə əsaslanan aktivlər üçün tətbiq olunur. Tarixi dəyər (historical cost) ilə uçota alınan aktivlərdə isə bu dəyər adətən maliyyə hesabatlarında göstərilmir.[5]
Ədalətli dəyərin müəyyən edilməsi aktivin bazarda mövcudluğundan asılı olaraq müxtəlif səviyyələrdə həyata keçirilir:
- Birinci səviyyə — aktiv bazarda aktiv şəkildə alınıb-satılırsa (məsələn, səhmlər, istiqrazlar, törəmə maliyyə alətləri və s.), ədalətli dəyər birbaşa bazar qiymətinə bərabər olur.
- İkinci səviyyə — aktiv bazarda ilkin satışdan sonra aktiv şəkildə alınıb-satılmırsa (məsələn, avtomobil, avadanlıq və s.), qiymətləndirmə bazar məlumatları və aktivin xüsusiyyətləri əsasında aparılır.
- Üçüncü səviyyə — aktiv nə ilkin satışda, nə də sonrakı mərhələdə bazarda alınıb-satılmırsa (məsələn, xüsusi istehsal xətti və ya fərdi yaşayış evi), qiymətləndirmə müşahidə olunmayan məlumatlara əsaslanır və daha çox subyektiv xarakter daşıyır.
Məsələn, bir universitet mətbəxinin tikintisinə 5 il əvvəl 2 milyon dollar xərclənmişdirsə, bu obyekt üçün aktiv bazar olmadığından onun ədalətli dəyəri yalnız təxmini qiymətləndirmə ilə müəyyən edilə bilər.[6]
Başqa bir nümunədə, əgər bir şirkət 1980-ci ildə torpaq sahəsini 1 milyon dollara almışdırsa, tarixi dəyər prinsipi ilə maliyyə hesabatında həmin torpaq hələ də 1 milyon dollar kimi göstərilə bilər.[7] Halbuki bazar qiyməti artıq 2 milyon dollara çatmış ola bilər. Ədalətli dəyər metodundan istifadə edildikdə isə aktivlərin cari bazar dəyəri maliyyə hesabatlarında daha real şəkildə əks olunur.[8]
- ↑ Exposure Draft of Proposed Revised International Valuation Standard 2 - Bases Other than Market Value, June, 2006 Arxivləşdirilib 2007-06-21 at the Wayback Machine
- ↑ Financial Accounting Standards Board. ASC 820.10.20 Glossary (free registration required)
- ↑ Slee, R. (2011). Private Capital Markets: Valuation, Capitalization, and Transfer of Private Business Interests. Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons.
- ↑ "FASB Staff Position No. 157-3, Determining the Fair Value of a Financial Asset When the Market for That Asset Is Not Active" (PDF). Financial Accounting Standards Board. 10 oktyabr 2008. İstifadə tarixi: 12 oktyabr 2008.
- ↑ "IFRS 13 Fair Value Measurement: What does this mean for valuation?" (PDF). Duff & Phelps. 18 aprel 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 avqust 2012.
- ↑ "IASB AND FASB ISSUE COMMON FAIR VALUE MEASUREMENT AND DISCLOSURE REQUIREMENTS". FASB.
- ↑ "Credit valuation adjustments for derivative contracts" (PDF). Ernst & Young. 19 fevral 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 yanvar 2018.
- ↑ "IFRS 13.9 and IFRS 13 Defined Terms". ifrs.org.