Əbu Firas Həmdani (ərəb. أبو فراس), tam adı ilə Əbu Firas ibn əl-Haris ibn Səid ibn Həmdan əl-Həmdani (ərəb. أبو فراس الحمداني) (932[1], Mosul – 968[2]) — X əsr ərəb şairi və dövlət xadimi. O, Seyfəddövlənin əmisioğlu və X əsrdə Şimali Suriya ilə Yuxarı Mesopotamiyada hakimiyyət sürmüş Həmdanilər sülaləsinin üzvü idi. Əbu Firas Seyfəddövlənin xidmətində Mənbic hakimi və saray şairi kimi fəaliyyət göstərmiş, eyni zamanda əmisioğlunun Bizans imperiyasına qarşı apardığı müharibələrdə iştirak etmişdir. O, 959/962-ci illərdə bizanslılara əsir düşmüş və bir neçə il onların paytaxtı Konstantinopolda saxlanılmışdır. Məhz bu dövrdə o, ən məşhur əsəri hesab edilən "Rumiyyat"[3] (الروميات) adlı şeir toplusunu qələmə almışdır. 966-cı ildə fidyə müqabilində azad edilmiş, 968-ci ildə isə Seyfəddövlənin varisi olan qardaşıoğlu Səədəddövləyə qarşı qiyam qaldırdığı zaman öldürülmüşdür. O, klassik ərəb poeziyasının ən böyük nümayəndələrindən biri hesab olunur.
| Əbu Firas | |
|---|---|
| ərəb. أبو فراس الحمداني | |
 | |
| Doğum tarixi | 932[1] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 968[2] (35–36 yaşında) |
| Fəaliyyəti | hərbi qulluqçu, vali[d], inqilabçı, şair |
| Əsərlərinin dili | ərəb dili |
 Əbu Firas Vikimənbədə | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Əbu Firas 932 və ya 933-cü ildə anadan olmuşdur. Ehtimal olunur ki, onun doğum yeri indiki İraq ərazisində, xüsusilə Bağdad olmuşdur. Onun atası, Həmdanilər nəslinin banisi Həmdan ibn Həmdunun oğlu olan Səid Abbasi xəlifəsi Müqtədirin (hakimiyyəti: 908–932-ci illər) sarayında yüksək mövqe tutmuşdur. Əbu Firasın anası bizansmənşəli yunan cariyəsi olmuşdur. O, sahibindən övlad dünyaya gətirdikdən sonra azad edilmiş və islam hüququnda ümmülvələd statusu almışdır. Onun ana tərəfdən mənşəyi sonralar Həmdanilər ailəsi daxilində istehza və təhqir mövzusu olmuş, bu hal şairin şeirlərində də əksini tapmışdır.[4][5]
Səid ibn Həmdan 935-ci ildə Mosul üzərində mülkiyyət mübahisəsi zamanı qardaşıoğlu Nasirəddövlə ilə qarşıdurmada öldürülmüşdür. Bundan sonra Əbu Firasın anası Nasirəddövlənin qardaşı Seyfəddövlənin himayəsinə sığınmışdır. Seyfəddövlə 944/5-ci illərdə Hələb və Suriyanın şimalını ələ keçirdiyi zaman Əbu Firas əmisioğlunun sarayında ehtiramla qarşılanmışdır.[4][6] O, burada Seyfəddövlənin nəzarəti altında böyümüş, hökmdar eyni zamanda onun bacısı Səkinə ilə evlənmişdir. Seyfəddövlə təkcə igid döyüşçü kimi yox, həm də alim və şairlərin hamisi kimi tanınmışdır. Buna görə də gənc Əbu Firas mədəni cəhətdən zəngin bir mühitdə yetişmişdir. Müsəlman dünyasının görkəmli simaları Hələb sarayında toplanmışdı. Bunlardan xətib İbn Nübata, filosof və musiqiçi Fərabi, böyük şair Mütənəbbi, eləcə də dilçi İbn Xaləveyh Əbu Firasın müəllimi olmuşdur.[7]
Əbu Firas qısa müddətdə həm hərbi, həm də ədəbi istedadını nümayiş etdirmişdir. 947/8-ci illərdə, cəmi 16 yaşı olan zaman Seyfəddövlə onu Bizans sərhədinə yaxın yerləşən Mənbicin hakimi təyin etmiş, sonradan Harran valiliyi də ona həvalə olunmuşdur.[4][8] Gənc yaşına baxmayaraq, o, Diyar Mudər və Suriya səhrası ərazilərində nizari tayfaları ilə toqquşmalarda, eləcə də əmisioğlunun Bizans torpaqlarına təşkil etdiyi mütəmadi yürüşlərdə fərqlənmişdir. 952-ci ildə o, Seyfəddövlənin sərhəd bölgəsində yerləşən Raban və Məraş şəhərlərini yenidən möhkəmləndirməsinə mane olmağa çalışan Bizans qüvvələrini – Varda Foka və ya onun oğlu Konstantin Fokanın başçılıq etdiyi dəstələri məğlub etmişdir.[9]
Əbu Firasın bizanslılar tərəfindən əsir alınmasının tarixi ərəb mənbələrində müxtəlif cür göstərilmişdir.[9] İbn Xəllikana görə, o, ilk dəfə 959-cu ildə bizanslılara əsir düşmüş, lakin Xərşənə qalasında[10] əsirlikdən qaçaraq Fərat çayına atılmaqla xilas olmuşdur. Müasir tədqiqatçıların bir qismi bu rəvayəti etibarlı hesab etməmişdir.[4][8] Mənbələrin əksəriyyəti onun əsir düşməsini 962-ci ilə, İbn Əsirə görə isə noyabr ayına aid edir. Bizans sərkərdəsi Feodor Parsakuten Mənbic ətrafına 1000 və ya 1300 nəfərlik dəstə ilə yürüş etmişdir. Əbu Firas cəmi 70 nəfərlə onların talanını dayandırmaq üçün hərəkətə keçmiş, lakin bu toqquşma zamanı əsir alınmışdır. İbn Şəddad hadisəni cüzi fərqlərlə nəql etmiş, lakin tarixi 959/960-cı illər kimi göstərmişdir.[9]
Parsakuten yüksək rütbəli əsirini, 954-cü ildə Hədəsdə Seyfəddövlə tərəfindən əsir götürülmüş öz atası və qardaşı ilə dəyişmək istəmişdir.[9] Əbu Firas əmisioğluna azad edilməsi üçün dəfələrlə məktublar göndərmişdir, lakin Seyfəəddövlə minlərlə digər müsəlman əsir hələ azad edilməmişkən onun fidyə ilə azad olunmasını münasib hesab etməmişdir. Nəticədə Əbu Firas bir neçə il Bizans imperiyasının paytaxtı Konstantinopolda əsir qalmışdır. O, nəhayət, 966-cı ildə Samosatada baş tutmuş ümumi əsir mübadiləsi çərçivəsində azad edilmişdir. Əsirlik illərində Əbu Firas özünün ən görkəmli poetik nümunələrini — ərəblərin bizanslılara verdiyi adla bağlı olaraq[11] "Rumiyyat" adlandırılan şeirlər toplusunu qələmə almışdır.[4][12] Bu dövrdə onun anası vəfat etmiş, bu itki şairin poeziyasında dərin kədər motivləri ilə əks olunmuşdur.[13]
Azad edildikdən sonra Əbu Firas əvvəlki mövqeyinə qaytarılmış və Hüms valisi təyin edilmişdir, lakin siyasi vəziyyət sürətlə dəyişmişdir. Onun azadlığa çıxmasından bir ildən az müddət sonra Seyfəddövlə vəfat etmiş, Hələb Həmdanilər əmirliyi zəifləmə mərhələsinə daxil olmuşdur. Əbu Firas tezliklə Seyfəddöövlənin on beş yaşlı varisi Əbülməali — Əbu Firasın bacısı Səkinənin oğlu ilə münaqişəyə girmişdir. Ərəb tayfaları arasında özünə güclü dəstək olduğunu zənn edən Əbu Firas qardaşı oğluna qarşı qiyam qaldırmışdır. Buna baxmayaraq, o, Əbülməalinin sərkərdəsi Karqaveyh tərəfindən 4 aprel 968-ci ildə məğlub edilmiş və öldürülmüşdür. Onun ölüm xəbəri Səkinəyə çatan zaman bacısının dərin kədər içində öz gözlərindən birini çıxardığı bildirilmişdir.[4][14]
Əbu Firas klassik ərəb poeziyasının görkəmli nümayəndələri arasında mühüm mövqeyə malik olmuşdur. Onunla eyni dövrdə yaşamış tanınmış alim və dövlət xadimi Sahib ibn Abbad X əsrdə artıq formalaşmış ümumi rəyi ifadə edərək bildirmişdir ki, poeziya bir hökmdarla, yəni İmrul-Qeys ilə başlamış, başqa bir hökmdarla – Əbu Firas ilə başa çatmışdır. Bu fikir sonrakı müəlliflər tərəfindən də tez-tez təkrar olunmuşdur.[4][15] Şairin əsərləri ölümündən sonra onun müəllimi İbn Xaləveyh tərəfindən toplanaraq edilmiş, həmçinin əsasən Əbu Firasın öz qeydlərinə əsaslanan şərhlərlə birlikdə nəşr olunmuşdur, lakin sonrakı dövrlərdə onun divanının mətnində mühüm fərqlər göstərən bir neçə əlyazma nüsxəsinin mövcudluğu İbn Xaləveyhin tərtibinin yeganə versiya olmadığını göstərmişdir.[4]
Əbu Firasın erkən yaradıcılığı Həmdanilərin və onların əməllərinin tərifinə həsr olunmuş klassik qəsidələrdən ibarət olmuşdur. Bu qəbildən olan 225 misralıq "Həmdaniyyə" qəsidəsi xüsusilə seçilmişdir. Bununla yanaşı, o, saray mühitinə xas sevgi, şərab, ov və dostluq mövzularını əhatə edən daha qısa, "İraqi" üslubunda şeirlər də yazmışdır. O həmçinin, Abbasilərə qarşı yönəlmiş bir sıra şiəyönlü şeirlərin müəllifi olmuşdur.[4][16]
"Rumiyyat" adı ilə tanınan şeirlər silsiləsi həbsiyyə janrının ən kamil nümunələrindən sayılır. Orta əsr ədəbiyyatşünasları, o cümlədən Səalibi, bu şeirləri xüsusi dəyərli hesab etmiş və onlara ayrıca yer ayırmışdılar. Müasir tədqiqatlarda da "Rumiyyat" həm məzmun, həm də poetik quruluş baxımından zindan poeziyasının zirvələrindən biri kimi qiymətləndirilmişdir.[17]
"Rumiyyat" şeirlərində şairin əsas mövzuları vətən həsrəti, qürbət ağrısı, yalnızlıq, dost və qohumların laqeydliyi, şəxsi ləyaqətin qorunması və keçmiş qəhrəmanlıqların xatırlanmasıdır. Əbu Firas əsir olmasına baxmayaraq, qürurunu itirmir və özünü həm qələm, həm də qılınc sahibi kimi təqdim etmişdir. O, döyüş meydanlarında qazandığı şöhrəti yada salaraq Həmdani nəslinin şərəfini qoruduğunu vurğulamışdıt. Bu xüsusiyyət onun həbsiyyələrində fəxriyyə ünsürlərinin güclü şəkildə iştirakına səbəb olmuşdur.[18]
Şairin əsirlikdə ən çox gileyləndiyi məsələlərdən biri Seyfəddövlənin onu azad etmək üçün kifayət qədər səy göstərməməsidir. O, hökmdara müraciətlə yazdığı şeirlərdə həm umu-küsü edir, həm də əvvəl gördüyü yaxşılıqları etiraf edir. Bu müraciətlərdə şəxsi incikliklə siyasi sədaqət arasında ziddiyyətli, lakin səmimi bir emosional ton müşahidə olunur. "Rumiyyat"da gecə obrazı xüsusi yer tutur. Gecə şair üçün həm fiziki qaranlığın, həm də mənəvi sıxıntının simvoluna çevrilmişdir. Yuxusuzluq, göz yaşı və daxili təlatüm bu obraz vasitəsilə poetik şəkildə ifadə edilir. Göz yaşı şairin ən yaxın həmdəminə çevrilmişdir. O, qürurunu qorumağa çalışsa da, iztirablarını gizlətməkdə çətinlik çəkmişdir. Əsərlərdə tez-tez rast gəlinən digər mühüm motiv vətən həsrəti olmuşdur. Şairin "özü Rumda, qəlbi Şamda" ifadəsi onun fiziki məkanla mənəvi bağlılıq arasındakı ziddiyyəti ümumiləşdirilmiş şəkildə ifadə etmişdir. Bununla yanaşı, Əbu Firas yalnız şəxsi taleyindən danışmır, həm də Həmdanilər dövlətini gözləyən təhlükələr barədə xəbərdarlıqlar etmişdir.[19]
Əbu Firasın erkən əsərlərində və "Rumiyyat" toplusunda Mütənəbbinin təsiri müşahidə olunmuşdur, lakin o, böyük şairin rəqibi hesab edilmişdir. Bu rəqabət onun müəllimi və Mütənəbbinin qəti əleyhdarı olan İbn Xəlaveyh tərəfindən təşviq olunmuşdur.[20] H. A. R. Gibbin qiymətləndirməsinə görə, Əbu Firasın qəsidələri səmimiliyi, birbaşa ifadə tərzi və təbii gücü ilə seçilmiş, Mütənəbbinin mürəkkəb və süni üslubundan fərqlənmişdir. "İraqi" üslubda yazdığı şeirlər isə daha çox zərif, lakin formal və orijinallıq baxımından məhdud nümunələr kimi səciyyələndirilmişdir.[4] Buna baxmayaraq, məhz "Rumiyyət" toplusundakı şeirlərdə ifadə olunan kədər, ləyaqət və qürur vəhdəti Əbu Firasın ərəb poeziyasının böyük simaları sırasında mövqeyini möhkəmləndirmişdir.[4][15] Bundan əlavə, onun şəxsi keyfiyyətləri də şöhrətinin yayılmasına təsir göstərmişdir. Zadəgan mənşəyi, yaraşıqlı görünüşü, cəsarəti və səxavəti ilə yanaşı, müəyyən dərəcədə özünü ön plana çıxarma meyli və həddən artıq iddialılığı da qeyd olunmuşdur. Bununla belə, o, poeziyasında ifadə etdiyi ərəb cəngavərlik idealına uyğun bir həyat sürmüş şəxsiyyət kimi qiymətləndirilmişdir.[4]
- Mərakeşdə yaradılan 1628-ci ilə aid əlyazmada Əbu Firasın əsərlərinin toplusunun "Divan" olduğu məlumdur. 2011-ci ildə əlyazma "Christie's"də hərraca çıxarılmışdır.[21]
- Əbu Firasın əsərlərinin ilk çap nəşri 1873-cü ildə Beyrutda nəşr olunmuşdur.
- 1 2 Bibliothèque nationale de France BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
- 1 2 OpenITI corpus. OpenITI.
- ↑ Bağırova, 2018. səh. 42
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Gibb, 1960. səh. 119–120
- ↑ El Tayib, 1990. səh. 315–316
- ↑ El Tayib, 1990. səh. 316
- ↑ El Tayib, 1990. səh. 315, 317
- 1 2 El Tayib, 1990. səh. 317
- 1 2 3 4 PmbZ, Abū Firās al-Ḥāriṯ b. Saʻīd b. Ḥamdān (#20051)
- ↑ Bağırova, 2018. səh. 44
- ↑ Bağırova, 2018. səh. 43
- ↑ El Tayib, 1990. səh. 317–318
- ↑ El Tayib, 1990. səh. 322
- ↑ El Tayib, 1990. səh. 326
- 1 2 El Tayib, 1990. səh. 327
- ↑ El Tayib, 1990. səh. 316, 318
- ↑ Bağırova, 2018. səh. 42–43
- ↑ Bağırova, 2018. səh. 43–44
- ↑ Bağırova, 2018. səh. 44–47
- ↑ El Tayib, 1990. səh. 318
- ↑ "DIWAN OF ABU FIRAS AL-HAMADANI". 22 iyun 2022 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 sentyabr 2012.
- El Tayib, Abdullah. Abū Firās al-Ḥamdānī // Ashtiany, Julia; Johnstone, T. M.; Latham, J. D.; Serjeant, R. B.; Smith, G. Rex (redaktorlar ). ʿAbbasid Belles-Lettres. Cambridge: Cambridge University Press. 1990. 315–327. ISBN 0-521-24016-6.
- Gibb, H.A.R. Abū Firās // The Encyclopaedia of Islam. Volume I: A–B (Second Edition). Leiden: E. J. Brill. 119–120. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_0183.
- Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Zielke, Beate. Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt. Berlin and Boston: De Gruyter. 2013.
- Bağırova, Natəvan. "Əbu Firas əl-Həmdani yaradıcılığında həbsiyyə mövzusu". Risalə. Araşdırmalar toplusu. Bakı: Elm və təhsil. 15. 2018: 42–48. ISSN 2522-4808.