Şəhərsalma və ya Şəhər planlaşdırılması — şəhərin və insan ehtiyaclarını qarşılayan alt sahələrinin gələcəkdə arzu olunan şəraitdə inkişaf etdirilməsi və bu istiqamətdə tətbiqi ilə məşğul olan elmi sahə. Şəhərsalma xüsusilə iqtisadi, ekoloji, sosial, yaradıcı və texniki aspektləri nəzərə alaraq məkana yönəlmiş konsepsiyalar və proseslər hazırlayır. Bir qayda olaraq, dövlət tərəfindən institusionallaşdırılır və bələdiyyə ərazilərində torpaqdan istifadəni məcburi qaydada tənzimləyir.
Tarix boyu şəhərsalma müxtəlif nəzəri modellər əsasında inkişaf etmişdir. Ən məşhur modellərə Ebinizer Hovardın "Bağ-şəhər" konsepsiyası, Le Korbuzyenin modernizm yanaşması və Yeni Şəhərsalma (ing. New Urbanism) hərəkatı daxildir.[1]
Müasir dövrdə şəhər strukturu əsasən üç klassik model vasitəsilə izah olunur:
- Konsentrik zona modeli: Şəhərin mərkəzi biznes rayonundan ətrafa doğru halqalar şəklində genişlənməsi.
- Sektor modeli: Şəhərin nəqliyyat magistralları boyunca sektorlara bölünərək inkişafı.
- Çoxnüvəli model: Şəhərin tək bir mərkəz əvəzinə, bir neçə iqtisadi düyün nöqtəsi ətrafında formalaşması.[2]
Şəhərsalma prosesində iştirak edən mütəxəssislər (əsasən şəhər planlaşdırıcıları, həmçinin memarlar, inşaat mühəndisləri, coğrafiyaşünaslar, landşaft memarları və nəqliyyat mühəndisləri) həm məkanla əlaqədar olan məsələləri, həm də sosial tənzimləmələri həyata keçirirlər. Şəhər və region planlaşdırılmasının əsas vəzifəsi dayanıqlı inkişafı təmin etməkdir.
Müasir planlaşdırmanın əsas prioriteti dayanıqlılıqdır. Bura resurslardan səmərəli istifadə, "yaşıl" binaların inşası, piyada yönümlü infrastrukturun yaradılması və karbon emissiyasının azaldılması daxildir. "Ağıllı şəhər" (ing. Smart City) konsepsiyası da bu bölmənin mühüm hissəsidir.[3]
Azərbaycan Respublikasında şəhərsalma fəaliyyəti əsasən Azərbaycan Respublikasının Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsi ilə tənzimlənir. Bu məcəllə şəhərsalma fəaliyyətinin dövlət tərəfindən idarə olunması, ərazilərin zonalaşdırılması və tikinti icazələrinin verilməsi qaydalarını müəyyən edir. Ölkədə şəhərsalma siyasətinə nəzarəti Azərbaycan Respublikasının Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi həyata keçirir.[4]
- ↑ Howard, Ebenezer. Garden Cities of To-morrow (ingilis). London: Sonnenschein & Co. 1902.
- ↑ Harris, Chauncy D.; Ullman, Edward L. "The Nature of Cities". The Annals of the American Academy of Political and Social Science (ingilis). 242. 1945: 7–17.
- ↑ "Urban Planning and Design" (ingilis). UN-Habitat. İstifadə tarixi: 7 mart 2026.
- ↑ "Azərbaycan Respublikasının Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsi" (az.). e-qanun.az. İstifadə tarixi: 7 mart 2026.
- Pennington, Mark. Urban planning // Hamowy, Ronald (redaktor). The Encyclopedia of Libertarianism. Thousand Oaks, CA: SAGE Publishing; Cato Institute. 2008. 517–18. doi:10.4135/9781412965811.n316. ISBN 978-1-4129-6580-4. LCCN 2008009151. OCLC 750831024.
- Knox, P. L. (2020) Better by Design?: Architecture, Urban Planning, and the Good City. Blacksburg: Virginia Tech Publishing. DOI: https://doi.org/10.21061/better-by-design
- Paul Waterhouse; Raymond Unwin, Old Towns and New Needs; also the Town Extension Plan (ingilis), Mançester: Victoria University of Manchester, 1912, OCLC 225676578, Wikidata Q18606907
- "Urban Planning Resources". US: LibGuides at Arizona State University. 2 aprel 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 iyun 2017.
- "Urban Planning". Research Guides. University of California, Los Angeles Library. 30 mart 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 mart 2015.
- Avery Architectural and Fine Arts Library. "Urban Planning: Basic Resources for Research". Research Guides. New York: Columbia University Libraries. sentyabr 2009. 2 aprel 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 mart 2015.
- "Urban and Regional Policy: Finding Articles". Research Guides. US: Georgia Institute of Technology. Archived from the original on 1 iyun 2022.
- Harvard University Graduate School of Design. "Urban Planning and Design". Research Guides. Massachusetts: Harvard Library.[ölü keçid]
- "Urban Affairs & Planning". Topic Guides. New York City: CUNY Hunter College Libraries. 22 fevral 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 mart 2015.
- "City Planning". LibGuides. University of Illinois Library at University of Illinois at Urbana–Champaign. 23 avqust 2015 tarixində arxivləşdirilib.
- "Urban Studies & Planning". Research Guides. Massachusetts Institute of Technology Libraries. 7 fevral 2014 tarixində arxivləşdirilib.
- "Urban and Regional Planning". Research Guides. US: University of Michigan Library.
- "Urban Studies & Planning". Oregon, US: LibGuides at Portland State University. 2 aprel 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 mart 2015.