Məhəmməd Süleyman oğlu (az-əbcəd. محمد فضولی‎) ( {{DVTY}} şablonu boşdur), daha çox Füzuli (فضولی) təxəllüsü ilə tanınır — XVI əsr Azərbaycan şairi. O, ana dili olan azərbaycanca, farscaərəbcə şeirlər yazmışdır. Füzuli türkdilli ədəbiyyatın ən böyük şairlərindən biri, həm Azərbaycan, həm də Osmanlı ədəbiyyatının görkəmli simalarından biri kimi qəbul edilir. Füzulinin yaradıcılığı XVI–XIX əsrlərdən Mərkəzi AsiyayaHindistana qədər uzanan fars-türk mədəniyyət sahəsində geniş şəkildə tanınmış və təqdir edilmişdir.

1483-cü ildə indiki İraqda anadan olan Füzuli uşaqlıqda yaxşı təhsil almış, ədəbiyyat, riyaziyyat, astronomiya və xarici dilləri öyrənmişdir. Onun sağlığında Füzulinin doğma yurduna nəzarət Ağqoyunlu, SəfəviOsmanlı imperiyaları arasında dəyişmişdir. O, hər üç imperiyanın dövlət səlahiyyətliləri üçün şeirlər yazmış, ilk şeirini Ağqoyunlu şahı Əlvənd mirzəyə həsr etmişdir. Füzulinin bütün həyatı boyu onun bir neçə himayədarı olmuş, lakin heç vaxt onu həqiqətən qane edən birini tapa bilməmişdir və onun şah sarayına qoşulmaq arzusu heç vaxt həyata keçməmişdir. 1556-cı ildə Füzuli taun xəstəliyindən vəfat etmiş və Kərbəlada dəfn olunmuşdur.

Adı

Füzulinin əsl adı Məhəmməd, atasının adı isə Süleymandır. O, "Füzuli" təxəllüsünü öz üzərinə götürdü, bu təxəllüsü həm "qürurlu, çoxlu", həm də "uca, üstün, fəzilətli" kimi tərcümə olunur. O, başqa heç kimin belə təxəllüs seçməyəcəyini bildiyindən fərqlənmək üçün bu adı seçdiyini bildirmişdir.

Həyatı

Füzulinin həyatı haqqında çox az məlumat var. O, 1483-cü ildə anadan olmuşdur və tədqiqatçıların fikrinə görə, ailəsi bayat tayfasına mənsub olmuş, özü də Azərbaycan türklərindən olan şiə müsəlman idi. Bəzi tədqiqatçıların verdiyi təklifə görə, Füzulinin əcdadları feodal çəkişmələr səbəbindən Azərbaycandan İraqa köçmüşdü, lakin başqa mənbələrdə onların Ərəş mahalından köçdüyünü qeyd edilmişdir. Dövrün bəzi mənbələrində ondan "Füzuli-yi Bağdadi" (hərfi mənada – "Bağdadlı Füzuli") kimi bəhs edilmişdir, bu da onun Bağdadda və ya ətraf məntəqədə anadan olduğunu təklif edir. Buna baxmayaraq, digər mənbələr onun doğulduğu yer kimi yaxınlıqdakı Nəcəf, Hillə və ya Kərbəla şəhərlərini göstərirlər. Füzuli uşaqlıqda yaxşı təhsil almış, ədəbiyyat, riyaziyyat, astronomiya və xarici dilləri öyrənmişdir. O, doğma Azərbaycan dili ilə yanaşı, kiçik yaşlarından farsərəb dillərini də öyrənmişdir. Füzuli hələ uşaqlıqdan poeziyaya maraq göstərmiş, ilk poetik ilhamını XV əsrin sonlarında yaşamış şair Həbibidən almışdır.

Füzuli yetkinlik yaşına çatana qədər İraqda Ağqoyunlular sülaləsinin (1470–1508) hakimiyyəti altında yaşamış, bundan sonra 1508-ci ildə İrandan Səfəvilər dövlətinin banisi şah I İsmayıl hakimiyyətə gəlmişdir. Səfəvilərin hakimiyyəti ələ keçirən zaman Füzuli artıq məşhur bir gənc şair idi və ilk farsca qəsidəsini Ağqoyunlu şahı Əlvənd mirzəyə həsr etmişdi. 1514-cü ildən sonra Füzuli Bağdadın Səfəvi valisi İbrahim xan Mosulludan himayə almışdır. O, Mosullu ilə onun Nəcəf və Kərbəlaya səfəri zamanı tanış olmuşdur. Füzuli Azərbaycan dilində olan ilk şeirini "Bəngü Badə"ni ("Tiryək və Şərab") adlı məsnəvisini I İsmayıla, iki qəsidəsini və bir tərcibədini Mosulluya həsr etmişdir. Buna baxmayaraq, 1527-ci ildə Mosullu öz qardaşıoğlu tərəfindən öldürülmüşdür və bundan sonra Füzuli himayədarını itirmiş, Hillə və ya Nəcəfə köçmüşdür. Tədqiqatçıların fikrinə görə, o, çox güman ki, bunu Səfəvi əyanları arasında başqa etibarlı himayədar tapa bilmədiyi üçün etmişdi. Füzuli irada İmam Əlinin məscidinin qəyyumu olmuşdur. Bu vəzifəyə baxmayaraq, o, böyük sərvətə sahib deyildi və dəstək üçün müxtəlif himayədarlara arxalanmalı olurdu. Onun 1527–1534-cü illərdəki həyatı haqqında çox şey məlum deyil.

Osmanlı imperiyasının sultanı I Süleyman 1534-cü ildə Bağdadı fəth edəndə Füzuli artıq əlli yaşlarında idi. O, sultana uzun bir qəsidə həsr etmiş, həm də ətrafdakı Osmanlı məmurlarının rəğbətini qazanmaq üçün onlara qəsidələr yazmışdır. Bu məmurlardan biri olan Cəlalzadə Mustafa Çələbi Bağdadda olduğu müddətdə nişançı təyin edilmişdi. O, şiə ziyarətgahlarına edilən ianələrdən artıq qalan məbləğin hesabına Füzulinin gündə doqquz akça təqaüd almasını təşkil etmişdir. Buna baxmayaraq, səlahiyyətlilər bir müddət sonra ianələrdən heç bir artıq məbləğ qalmadığını iddia edərək təqaüddən əl çəkmiş, Füzuli isə Azərbaycan dilində yazdığı və Çələbiyə ünvanladığı "Şikayətnamə" adlı poetik məktubunda öz məyusluğunu bildirmişdir. Məktubda Füzuli öz dövrünün siyasi və teoloji səbatsızlığının ona çox təsir etdiyini izah edərək bütün ümidləri tərk etdiyini bəyan etmişdir. O illərdə Füzuli Kərbəlada İmam Hüseyn türbəsinin tərkibindəki bəktaşi xanəgahında şam yandıran kimi çalışırdı. Füzuli yazırdı ki, heç vaxt onun ehtiyaclarını ödəyən bir himayədar tapa bilməmiş və padşah sarayına qoşulmaq arzusu heç vaxt həyata keçməmişdi. Füzuli Təbriz, AnadoluHindistan kimi yerləri görmək arzusunda olmasına baxmayaraq, İraqdan kənara səyahət edə bilməmişdi. O, ömrünün çox hissəsi Kərbəla, Hillə, Nəcəf və Bağdad şəhərlərində keçirmişdi. Füzuli 1556-cı ildə taun xəstəliyindən vəfat etmişdir. Onun vəfat yerinin Kərbəla olduğu təxmin edilir və Kərbəlada yerləşən bəktaşi xanəgahının ərazisində dəfn olunmuşdur.

Poeziyası

Əsərləri

İrsi və qiymətləndirilməsi

Qeydlər

  1. Bəzi mənbələrdə həmçinin, Mehmed kimi yazılır.
  2. Füzulinin şiə müsəlman olması ehtimalı olsa da, onun sünni və ya şiə müsəlman olması elmi müzakirə mövzusudur.

Mənbə

İstinadlar

  1. . səh. 14
  2. . səh. 30
  3. . səh. 584
  4. . səh. 82
  5. . səh. 156
  6. . səh. 9–10
  7. Bayram, Gülparə. . TRT Azərbaycan. 11 avqust 2017.
  8. . səh. 10
  9. . səh. 293
  10. . səh. 79
  11. . səh. 99
  12. . səh. 195

Ədəbiyyat

  • Мәһәммәд Сүлејман оғлу // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы: [ 10 ҹилддә]. X  ҹилд: Фрост Шүштәр. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы. Баш редактор: Ҹ. Б. Гулијев. 1987. С. 14.
  • Abbas, Hassan. The Prophet's Heir. 16 March 2021. 8–10. doi:. ISBN 978-0-300-25205-7.
  • Andrews, W. G.; Mignon, L. T // The Princeton Handbook of World Poetries. 31 December 2017. 538–561. doi:. ISBN 978-1-4008-8063-8.
  • Asgharzadeh, Alireza. (PDF). . 11 (4). December 2007: 7–18. İstifadə tarixi: 11 April 2023.
  • Aynur, Hatice. 16. A Survey of Disputation Texts in Ottoman Literature // Disputation Literature in the Near East and Beyond. 10 August 2020. 283–308. doi:. ISBN 978-1-5015-1027-4.
  • Berengian, Sakina. Azeri and Persian Literary Works in Twentieth Century Iranian Azerbaijan. K. Schwarz. 1988. ISBN 978-3-922968-69-6.
  • Burrill, Kathleen R. F. The Quatrains of Nesimî Fourteenth-Century Turkic Hurufi. 31 December 1972. 53–84. doi:. ISBN 978-90-279-2328-8.
  • Birnbaum, Eleazar. Turkish Literature Through the Ages // Savory, R. M. (redaktor). Introduction to Islamic Civilization. Cambridge University Press. 28 May 1976. 78–87. ISBN 978-0-521-09948-6.
  • Green, Nile. The Persianate World. 31 December 2019. 1–72. doi:. ISBN 978-0-520-97210-0.
  • Gutsche, George J.; Weber, Harry Butler; Rollberg, Peter. The Modern Encyclopedia of Russian and Soviet Literatures: Including Non-Russian and Emigre Literatures. Forest spirit-Gorenshtein, Fridrikh Naumovich. Academic International Press. 1987. ISBN 978-0-87569-038-4.
  • Ismayilova, Laman. . Azernews. 22 June 2021. İstifadə tarixi: 8 April 2023.
  • Karakaya-Stump, Ayfer. The Kizilbash-Alevis in Ottoman Anatolia. 17 December 2019. 188–219. doi:. ISBN 978-1-4744-3270-2.
  • Laguna, Ana. 6 In the Name of Love: Cervantes's Play on Captivity in La gran sultana // Drawing the Curtain. 31 December 2022. 150–176. doi:. ISBN 978-1-4875-3892-7.
  • Macit, Muhsin. . Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (türk). . 2013.
  • Mendel, Yonatan; Nicola, Bruno De; Qutbuddin, Husain. Reflections on Knowledge and Language in Middle Eastern Societies. Cambridge Scholars Publishing. 11 August 2010. ISBN 978-1-4438-2473-6.
  • Németh, J. Turkish Grammar. 31 December 1962. 13–18. doi:.
  • Péri, Benedek. Turki Language and Literature in Late Mughal India as Reflected in a Unique Collection of Texts // Turkish History and Culture in India. Brill. 5 August 2020. 367–387. doi:. ISBN 978-90-04-43736-4.
  • Skilliter, S. A. "Leylᾱ and Mejnūn, by Fuzūlī, Translated from the Turkish. With a History of the Poem, Notes, and Bibliography by Alessio Bombaci (Translated from the Italian by Elizabeth Dairies) (translated from the Italian by Elizabeth Dairies)". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. . 35 (1). February 1972: 156–157. doi:.
  • . . 2007. İstifadə tarixi: 8 April 2023.
  • Taner, Melis. Caught in a Whirlwind: A Cultural History of Ottoman Baghdad as Reflected in Its Illustrated Manuscripts. Brill. 9 October 2019. 96–145. doi:. ISBN 978-90-04-41280-4.
  • Terzioğlu, Derin. Entangled Confessionalizations?. 31 December 2022. 563–624. doi:. ISBN 978-1-4632-4358-6.
  • . UNESCO. 1993. İstifadə tarixi: 8 April 2023.

Xarici keçidlər

Mənbə — ""

Informasiya Melumat Axtar

Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2023