Vikipediya ?

İslam maarifçiliyi

Azərbaycan maarifçiliyinin digər qanadını islam maarifçiliyi təşkil edirdi. İslam maarifçiləri qərbpərəst ziyalılara və Avropa tipli təhsilə qarşı çıxırdılar. Onlar hətta Avropa dəbində paltar geyənləri də lənətləyir, kökdən, ata-baba qaydalarından uzaqlaşmaqda ittiham edirdilər. İslami maarifçilərin iki qanadı vardı: onların bir hissəsi Türkiyədə oxumuşdu və ittihadçı adlanırdılar. Digər qrup isə İranda təhsil almışdı. İslami maarifçilər Avropa sinifli dərs sistemi ilə təhsilin əleyhinə çıxmaqla əslində gerilik təbliğ edirdilər. Bu cərəyan müsəlman millətlərin Avropa sənaye inqilabları yolu ilə tərəqqisinə əngəl olurdu. Onlar iddia 47 edirdilər ki, müsəlmanlara Qurandan başqa heç bir bilik lazım deyildir, guya orda bütün sualların cavabı vardır. Təhsil konsepsiyasında onlar orta əsrə aid mollaxana təhsilinə üstünlük verir, sinif-dərs sisteminə qarşı çıxır, rus dilli məktəblərə gedənlərə kafir damğası vururdular. Bizim islam maarifçilərinin əsas ideyaları islam təəssübkeşliyi və islam dinini müdafiədən ibarət idi. Onlar yas məclislərindən başlayaraq mətbuatdakı çıxışlarına qədər bütün hallarda islam dinin və əxlaqının digər din və əxlaqlardan üstünlüyünü, digər dinlərdə Allahın göstərişlərinin təhrif olunduğunu təkrarlayırdılar. Hətta elmdən danışılanda belə onlar Quranın ən düzgün elmi mənbə olduğunu irəli sürürdülər. Əslində islamı müdafiə və tərifləmək yaxşı, nümunəvi davranış şəklinə düşmüşdü. Avropa hüququnun və publisistik fikrinin istənilən konsepsiyasını onlar Qurandan gətirdikləri misallarla təkzib edib gözdən salmağa çalışırdılar. Belə təəssübkeşlik müstəmləkəçiliyə qarşı müsəlman bayrağı altında getmiş mübarizə və müharibə dövrünün ideoloji qalıqları idi. İslam maarifçiləri üçün konkret müsəlmanın və icmanın deyil, islam dininin özünün təəssübünün çəkilməsi xas idi. İranda təhsil alan ruhanilər fars dilində, Türkiyədə təhsil alanlar isə Osmanlı dilində təhsili üstün sayır və əslində ana dilimizin əhəmiyyətini inkar edirdilər. Onlar mətbuatda çıxış etsələr də kütlə onların qəliz ərəbfars ifadələri ilə yazdıqları mətnləri anlamırdı. Ruhaniyyət ən çox məhkəmə hakimiyyətinə iddialı bir qüvvə kimi milli tərəqqiyə zidd idi. C.Məmmədquluzadə, M.Ə.Sabir kimi böyük millət xadimləri islam maarifçilərinə və onların məktəb konsepsiyasına qarşı amansız mübarizə aparırdılar. İslam maarifçiləri XX əsrin əvvəllərində tərcüməçilik və qismən ədəbi yaradıcılıqla da məşğul idilər. Ədəbi yaradıcılıqda onların ən çox meyl etdiyi qəzəl janrı idi. Dilinin ağırlığı və köhnəçi ideyalara meylə görə islam maarifçilərinin ədəbi irsi indi aktual bədii əhəmiyyətini itirmişdir. İran və Türkiyə ruhaniyyəti 1905-1911-ci illərin İran Məşrutə (Konstitusiya) inqilabına qarşı çıxdıqdan sonra "Molla Nəsrəddin" jurnalı ittihadçılığı ən mürtəce cərəyan kimi ifşa etmişdir. Bu tarixi Azərbaycan islam maarifçiliyinin müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizədə Avropa maarifçilərindən ayrılması və Çar hökumətinə tərəf keçməsi vaxtı saymaq lazımdır. İslam maarifçiliyinə münasibətdə "Molla Nəsrəddin" irsinin aktuallığı bu gün də qalır. Sovet dövründə bolşeviklər dini qadağan etməklə islam maarifçiliyini zorla aradan götürdülər.Mənbə: Rəhim Əliyev, Ədəbiyyat nəzəriyyəsi, Bakı, 2008

Mənbə — ""

Informasiya Melumat Axtar

Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2019