İskəndərkul

Rəvayətə görə, İskəndərkul gölü adını Şərqdə İskəndər Zülqərneyn (İkibuynuzlu İskəndər) kimi tanınan Makedoniyalı İskəndərdən almışdır. "Kul" sözü əslində "göl" deməkdir, ona görə də "İskəndərkul" adı yaranmışdır. Guya Makedoniyalı İsgəndər Orta Asiyadan Hindistana gedərkən buraya baş çəkib.

Göl, ehtimal ki, güclü zəlzələnin səbəb olduğu sürüşmənin nəticəsi olan qaya ilə örtülmüş moren tərəfindən bəndlənmiş sürüşmə quruluşuna malikdir. Göl dəniz səviyyəsindən 2195 metr yüksəklikdə, Kuhistan dağ silsiləsinin ətəklərində, Hisar və Zərəfşan silsilələrinin qərb ucları arasında yerləşir. Gölün ümumi səth sahəsi 3,4 km², dərinliyi 72 metrə çatır və 1978-ci ilin məlumatlarına görə həcmi 0,24 km³ idi. Alimlər hesab edirlər ki, qədim dövrlərdə göldə daha yüksək su səviyyəsi olub və bunun izlərini ətraf dağların yamaclarında, 120 metrdən çox hündürlükdə görmək mümkündür. Sarıtaq, Xazormeç və Sarima çayları, eləcə də kiçik dağ çayları gölə tökülür. Göldən axan və Zərəfşan hövzəsinin bir hissəsini təşkil edən İskəndərdərya çayı göldən axır.

Bu gölün yaranması ilə bağlı iki əfsanə mövcuddur.

Birinci əfsanəyə görə, Makedoniyalı İsgəndər Hindistan yürüşü zamanı təslim olmaq istəməyən bir yaşayış məntəqəsinə rast gəlir. O zaman İsgəndər çayların məcrasını həmin kəndə yönəltməyi əmr edir və kənd su altında qalır. Nəticədə bu göl yaranır.

İkinci, daha poetik əfsanəyə görə isə, bu göl yaxınlığında düşərgə zamanı İsgəndərin atı Busefal gölün buz kimi soyuq suyundan içir və xəstələnir. Bir neçə gün sonra sağalan Busefal sahildə otlayarkən qəfil kişnəyir, ən hündür qayaya qalxır və ordan özünü gölün sularına atır. Kədərə batan İsgəndər bir neçə gün gözlədikdən sonra ordunu yoluna davam etdirir, göl sahilində isə at baxıcılarını və əsgərləri qoyur. O vaxtdan bəri, hər ay dolunay zamanı, Busefal otlamaq üçün ortaya çıxır: gölün suları aralanır və ağappaq at, at baxıcılarının müşayiəti ilə suyun üzərinə çıxır.