İnterseksionallıq və ya kəsişməlilik (ing. Intersectionality) — qrupların və fərdlərin sosial və siyasi kimliklərinin necə müxtəlif ayrı-seçkilik və üstünlük kombinasiyalarına səbəb olduğunu anlamağa kömək edən sosioloji analiz çərçivəsi.[1] Bu faktorlara cins, kast, cinsiyyət, irq, etnik mənsubiyyət, din, əlillik, boy, fiziki görünüş, yaş və çəki daxildir. Bu kəsişən və üst-üstə düşən sosial kimliklər həm gücləndirici, həm də məhdudlaşdırıcı ola bilər.[2][3]

İnterseksionallıq anlayışı ağ qadınların üstünlük təşkil etdiyi feminizmə və o dövrdə kişilərin hakim olduğu qaradərili azadlıq hərəkatına cavab olaraq yaranıb.[4] O, irqçilik və heteronormativliyin bir-biri ilə əlaqəli olan təzyiqlərini vurğulayır.[5] Feminizmin birinci və ikinci dalğalarının əsasən ağdərili və orta sinif qadınlarının təcrübələrinə yönəlməsindən fərqli olaraq, bu konsepsiya fərqli sosial təbəqələrdən olan qadınları — qaradərili qadınları, kasıb qadınları, immiqrant qadınları və digər qrupları nəzərə almağa çalışır. Kəsişməlilik ağ feminizmdən fərqlənərək, qadınların fərqli təcrübələrini və kimliklərini tanımağı hədəfləyir.[6]
Bu anlayış Kimberli Krenşou tərəfindən 1989-cu ildə irəli sürülüb.[7] O, cəmiyyətin ən marjinal qruplarına təsir edən bir-birini tamamlayan güc sistemlərini izah edir.[8] Aktivistlər və akademiklər bu çərçivədən istifadə edərək sosial və siyasi bərabərliyi müdafiə edirlər. Kəsişməlilik, ayrı-seçkilik formalarının hər birini ayrılıqda təhlil edən sistemlərə qarşı çıxır. Məsələn, qaradərili qadınlara qarşı ayrı-seçkilik sadəcə mizoginiya (qadın düşmənçiliyi)[9] və irqçiliyin birləşməsi kimi izah edilə bilməz. Bu vəziyyət daha mürəkkəbdir və müxtəlif amillərlə formalaşır.[10]
Kəsişməlilik müasir feminizm və gender araşdırmalarına böyük təsir göstərib. Onun tərəfdarları iddia edirlər ki, bu yanaşma güc və ayrı-seçkiliyi daha mürəkkəb və dəqiq şəkildə analiz etməyə imkan verir. Tənqidçilər isə bu anlayışın çox geniş və ya çətin başa düşülən olduğunu, insanları yalnız demoqrafik amillərə əsasən təsnif etdiyini, ideoloji məqsədlərlə istifadə edildiyini və araşdırmalarda tətbiqinin çətin olduğunu bildirirlər.[11]
Sosioloq Patrisiya Hill Kollins, sosial bərabərsizliklərin kəsişməsini dominasiya matrisi (ing. Interlocking Matrix of Oppression) adlandırır. Bu termin həmçinin "təzyiq və üstünlüyün vektorları" kimi tanınır. Bu ifadə cinsi yönelim, sinif, irq, yaş və s. kimi amillərin qadınlara qarşı ayrı-seçkilik vasitəsi kimi istifadə edildiyini və onların cəmiyyətdə fərqli yaşantılarla qarşılaşdıqlarını göstərir.[13]
Kollins, Odi Lord (ing. Sister Outsider əsərində) və Bell Huks təzyiqlərin ya "bu", ya da "o" yanaşması ilə formalaşdığını vurğulayırlar.[14] Kollins bunu ikili müxalifət fərziyyəsi (ing. dichotomous oppositional difference) adlandırır. Bu yanaşma, insanların fərqliliklərinə əsaslanır və oxşarlıqları nəzərə almır, nəticədə daha dərin ayrı-seçkiliklərə səbəb olur.[15]
Tədqiqatçı Liza Flores bildirir ki, fərdlər müxtəlif sosial sərhədlər arasında olduqda, "həm bir qrupun, həm də digərinin içində olurlar". Nəticədə, bu insanlar heç bir qrupun tam üzvü kimi hiss etmirlər və öz kimliklərini müəyyən etməkdə çətinlik çəkirlər.
Son illərdə Avropa İttifaqında (Aİ) sosial kateqoriyaların kəsişməsi ilə bağlı müzakirələr aparılıb. Kimberli Krenşou kəsişməlilik anlayışını irəli sürməzdən əvvəl, sosial fərqləndirici kateqoriyalar barədə müzakirələr mövcud idi.[16] Əvvəllər cinsiyyət, irq və sinif kimi kateqoriyalar daha aydın sərhədlərə malik idisə, sonradan bu fərqlər din, seksual yönelim, etnik mənsubiyyət və s. kimi amillərlə daha mürəkkəb bir sistem halına gəldi.
Aİ və Böyük Britaniyada bu kəsişən faktorlar "çoxqatlı ayrı-seçkilik" (ing. multiple discrimination) anlayışı ilə ifadə edilir. Aİ, bu çoxqatlı ayrı-seçkiliyi nəzərə alan qeyri-ayrı-seçkilik qanunları qəbul etsə də, bəzi tədqiqatçılar bu qanunların həqiqi sosial bərabərsizliyə tam cavab vermədiyini iddia edirlər.[17][18]
Kəsişməlilik anlayışı hüquq sahəsinə qaradərili feminist alim Kimberli Krenşou tərəfindən gətirilib. Kimberli, bu terminə 1989 və 1991-ci illərdə yazdığı iki məqalədə yer verib. Kəsişməlilik kritik irq araşdırmalarında yaranıb və irq, gender və digər güc sistemlərinin birgə işləyərək həm ayrı-seçkilik, həm də üstünlük yaratdığını göstərir.[19]
Bu anlayış nisbidir, çünki irq, gender və digər faktorların necə "kəsişərək" fərdlərin təcrübələrini formalaşdırdığını nümayiş etdirir. Krenşou bu anlayışı istifadə edərək, iş yerlərində və cəmiyyətdə azlıqlara qarşı olan struktur, siyasi və təmsilçi zorakılığı izah edib. O, siyasət və akademiyada güc strukturlarının rolunun kəsişməliliyin mühüm hissəsi olduğunu vurğulayıb.[20]
İnterseksionallıq anlayışı feminist nəzəriyyə və hərəkatların çox vaxt nəzərə almadığı dinamikaları aydınlaşdırmaq üçün irəli sürülüb. İrq bərabərsizliyi, əsasən birinci dalğa feminizmində görməzlikdən gəlinən bir faktor idi.[21] Bu dalğa əsasən ağ kişilərlə ağ qadınlar arasında siyasi bərabərliyi əldə etməyə yönəlmişdi. Erkən qadın hüquqları hərəkatları adətən yalnız ağ qadınların üzvlüyü, problemləri və mübarizələri ilə məhdudlaşırdı. İkinci dalğa feminizm qadınların yalnız ev işləri ilə məşğul olması ilə bağlı stereotipləri dağıtmağa çalışırdı. Həmin dövrdə feministlər ABŞ-da bərabər maaş haqqında 1963-cü il qanunu (ing. Equal Pay Act), IX Maddə (ing. Title IX) və Rou v. Ueyd məhkəmə qərarı kimi hüquqi nailiyyətlər əldə etdilər. Lakin bu hərəkatlar əsas feminist platformalardan qaradərili qadınları kənarda qoyurdu.[22] Üçüncü dalğa feminizm — hansı ki, kəsişməlilik anlayışının formalaşmasından qısa müddət sonra ortaya çıxdı — erkən feminist hərəkatların irq, sinif və gender kimliyinə kifayət qədər diqqət yetirmədiyini vurğuladı və bu sosial-siyasi bərabərsizlikləri aradan qaldırmaq üçün yeni yanaşmalar təklif etdi. İnterseksionallıq isə məhz erkən sosial ədalət hərəkatlarının görməzlikdən gəldiyi məsələləri nəzərə alır.[23]
1980-ci illərdən başlayaraq qeyri-Qərb mənşəli qaradərili feministlər də kəsişməlilik anlayışı ilə bağlı fikirlərini irəli sürməyə başladılar. Onların sırasında Ava Tiam, Çandra Talpade Mohanti, Qayatri Çakravorti Spivak, Çela Sandoval və digər tədqiqatçılar var idi. Bu alimlər kəsişməlilik nəzəriyyəsinə postkolonializm anlayışından irəli gələn tənqidi konsepsiyaları da daxil etdilər.[24][25]
Bu termin 1990-cı illərdə daha geniş yayılmağa başladı.[26] Bu, Kimberli Krenşonun işinin sosioloq Patrisia Hill Kollins tərəfindən inkişaf etdirilməsi ilə əlaqəli idi. Kollinsin sözlərinə görə, Krenşounun təqdim etdiyi kəsişməlilik termini onun əvvəlki "qaradərili feminist düşüncə" ifadəsini əvəz etdi və nəzəriyyənin Afrikalı amerikalı qadınlarla məhdudlaşmayaraq, bütün qadınlara tətbiq olunmasına imkan yaratdı. Kollins qeyd edir ki, mədəniyyətə bağlı təzyiq modelləri təkcə bir-biri ilə əlaqəli deyil, həm də cəmiyyətin irq, gender, sinif və etnik mənsubiyyət kimi kəsişən sistemləri ilə formalaşır. O, bu prosesi "bir-birinə bağlı sosial institutlar müxtəlif ayrı-seçkilik formalarından istifadə edərək ədalətsiz nəticələr doğurur" kimi təsvir edir.[27]
Kollins, kəsişməlilik yanaşmasını inkişaf etdirməkdən daha çox, onu təhlil etmək üçün nəzəri çərçivələr yaratmağa çalışırdı. O, kəsişməliliyin üç əsas tədqiqat sahəsini müəyyənləşdirdi:[28]
- Kəsişməliliyin əsasları və nəzəri mübahisələri — istiqamət, kəsişməliliyin tarixi, ideyaları, problemləri və nəzəri mübahisələri ilə bağlıdır.
- Sosial institutlara tətbiqi — burada kəsişməlilik sosial institutlara tətbiq edilərək onların bərabərsizliyi necə gücləndirdiyi və ya aradan qaldıra biləcəyi araşdırılır.
- Tənqidi təcrübə (ing. critical praxis) — yanaşma, kəsişməliliyin sosial ədalət təşəbbüslərində necə istifadə edilə biləcəyini və cəmiyyətə real təsir göstərmək üçün hansı yolların işlədiyini müəyyən etməyə çalışır.[29]
Kimberli Krenşou "Kənarları Xəritələndirmək: Kəsişməlilik, Kimlik Siyasəti və Qaradərili Qadınlara Qarşı Zorakılıq" adlı əsərində qadınların yaşadıqları zorakılığı təsvir etmək üçün kəsişməliliyin üç fərqli formasını izah edir. Krenşoua görə, interseksionallıq üç formada mövcuddur:[30][31]
- Struktur interseksionallıq
- Siyasi interseksionallıq
- Təsviri (reprezentativ) kəsişməlilik
Struktur kəsişməlilik, fərqli ictimai strukturların bir-biri ilə necə əlaqədə olduğunu və qaradərili qadınların məişət zorakılığı və təcavüz halları ilə bağlı yaşadıqları fərqli təcrübələri necə formalaşdırdığını təsvir edir.[32][33] Sinifçilik, seksizm və irqçilik bir-biri ilə qovuşaraq qaradərili qadınları çoxqatlı təzyiqlərlə üz-üzə qoyur və onların müxtəlif sahələrdəki təcrübələrinə təsir göstərir.
Krenşou struktur kəsişməliliyi məişət zorakılığına məruz qalan qadınlar üzərində apardığı sahə araşdırmasında istifadə edib. Bu tədqiqatda Krenşou göstərir ki, zorakılığa məruz qalan qadınlar, xüsusən də qaradərili və aşağı təbəqədən olanlar, həm gender, həm də etnik ayrı-seçkiliyə məruz qalırlar. Bu isə onların müvafiq yardımlara və müdafiəyə çıxışını məhdudlaşdırır.[34]
Siyasi kəsişməlilik, siyasi arenada mövcud olan iki ziddiyyətli sistemin necə qadınları və xüsusilə qaradərili qadınları iki fərqli tabe qrup kimi ayırdığını vurğulayır. Qaradərili qadınların təcrübələri ağ qadınların və qaradərili kişilərin təcrübələrindən fərqlənir, çünki onların irq və gender faktorları bir-biri ilə kəsişir.[35]
- Ağ qadınlar gender ayrı-seçkiliyinə məruz qalır.
- Qaradərili kişilər irqçiliklə üzləşir.
- Qaradərili qadınlar isə həm irqçi, həm də seksist ayrı-seçkiliyə məruz qalır, bu isə onların təcrübələrini daha da mürəkkəbləşdirir.
Krenşonun fikrincə, irqçilik əleyhinə və feminist diskursların siyasi uğursuzluğu ondan ibarətdir ki, bu hərəkatlar "rəngli insanlar" və "qadınlar" anlayışlarını ayrı-ayrılıqda ele alırlar və bu iki kateqoriyanın kəsişməsini nəzərə almırlar.[36] Siyasi iştirak qaradərili qadınları dəstəkləməli və onların problemlərinə diqqət yetirməlidir. Bu kəsişməliliyin nəzərə alınmamasına tarixdə qadınların seçki hüququ uğrunda yürüşlər misal göstərilə bilər. Belə ki, suffrajet hərəkatları əsasən ağ qadınların problemlərini ön plana çıxarır, qaradərili qadınların təcrübələri isə kənarda qalırdı.[37]
- ↑ Deckha, M. "Intersectionality and posthumanist visions of equality". Wisconsin Journal of Law, Gender & Society. XXIII (2). November 2008.
- ↑ Holley, Lynn C.; Mendoza, Natasha S.; Del-Colle, Melissa M.; Bernard, Marquita Lynette. "Heterosexism, racism, and mental illness discrimination: Experiences of people with mental health conditions and their families". Journal of Gay & Lesbian Social Services. 28 (2). 2 April 2016: 93–116. doi:10.1080/10538720.2016.1155520.
- ↑ Zinn, Maxine Baca; Dill, Bonnie Thornton. "Theorizing Difference from Multiracial Feminism". Feminist Studies. 22 (2). 1996: 321–331. doi:10.2307/3178416. hdl:2027/spo.0499697.0022.206. JSTOR 3178416. ProQuest 233181156.
- ↑ bell hooks. Ain't I a woman: Black women and feminism (2nd). New York: Routledge. 2015. ISBN 978-1-138-82148-4. OCLC 886381091.
- ↑ "What Does Intersectional Feminism Actually Mean?". International Women's Development Agency. 11 May 2018. 23 April 2019 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Crenshaw, Kimberlé. The urgency of intersectionality. TEDWomen 2016. October 2016.
- ↑ Dudley, Rachel A. "Confronting the concept of intersectionality: the legacy of Audre Lorde and contemporary feminist organizations". McNair Scholars Journal. 10 (1). 2006: 5. 1 December 2017 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Downing, Lisa. "The body politic: Gender, the right wing and 'identity category violations'" (PDF). French Cultural Studies. 29 (4). November 2018: 367–377. doi:10.1177/0957155818791075.
- ↑ Tomlinson, Barbara. "To Tell the Truth and Not Get Trapped: Desire, Distance, and Intersectionality at the Scene of Argument". Signs: Journal of Women in Culture and Society. 38 (4). Summer 2013: 993–1017. doi:10.1086/669571.
- ↑ Ritzer, George; Stepinisky, Jeffrey. Contemporary sociological theory and its classical roots: the basics (4th). New York: McGraw-Hill. 2013. 204–207. ISBN 978-0-07-802678-2.
- ↑ Collins, Patricia Hill. "Learning from the Outsider Within: The Sociological Significance of Black Feminist Thought". Social Problems. 33 (6). October 1986: S14–S32. doi:10.2307/800672. JSTOR 800672.
- ↑ Crenshaw, Kimberlé. Kimberlé Crenshaw – On Intersectionality – keynote – WOW 2016 (Video). Southbank Centre via YouTube. 14 March 2016. İstifadə tarixi: 31 May 2016.
- ↑ Flores, Lisa A. "Creating discursive space through a rhetoric of difference: Chicana feminists craft a homeland". Quarterly Journal of Speech. 82 (2). May 1996: 142–156. doi:10.1080/00335639609384147.
- ↑ Mann, Susan A.; Kelley, Lori R. "Standing at the crossroads of modernist thought: Collins, Smith, and the new feminist epistemologies". Gender & Society. 11 (4). August 1997: 391–408. doi:10.1177/089124397011004002.
- ↑ Schiek, Dagmar; Lawson, Anna. European Union Non-discrimination Law and Intersectionality: Investigating the Triangle of Racial, Gender and Disability Discrimination. Ashgate. 2011. ISBN 978-0-7546-7980-6.
- ↑ Duran, Antonio; Jones, Susan R. Intersectionality // Casey, Zachary A. (redaktor). Encyclopedia of Critical Whiteness Studies in Education. Brill. 2020. 310–320. doi:10.1163/9789004444836_041. ISBN 978-90-04-44483-6.
- ↑ Crenshaw, Kimberle. "Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence Against Women of Color" (PDF). 1994. Arxivləşdirilib 18 aprel 2023 at the Wayback Machine. Additional archives: [Date missing].
- ↑ Crenshaw, Kimberle. "Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics" (PDF). 1989. Arxivləşdirilib 21 aprel 2023 at the Wayback Machine. Additional archives: [Date missing].
- ↑ Cho, Sumi; Crenshaw, Kimberlé Williams; McCall, Leslie. "Toward a Field of Intersectionality Studies: Theory, Applications, and Praxis". Signs: Journal of Women in Culture and Society. 38 (4). June 2013: 785–810. doi:10.1086/669608. JSTOR 10.1086/669608.
- ↑ Cooper, Brittney. Intersectionality // Disch, Lisa; Hawkesworth, Mary (redaktorlar ). The Oxford Handbook of Feminist Theory. Oxford University Press. 2016. 385–406. doi:10.1093/oxfordhb/9780199328581.013.20. ISBN 978-0-19-932858-1.
- ↑ Davis, Angela Y. Women, Race & Class. New York: Vintage Books. 1983. ISBN 978-0-394-71351-9.
- ↑ Truth, Sojourner. 'Speech at the Woman's Rights Convention, Akron, Ohio' (1851) // Ritchie, Joy; Ronald, Kate (redaktorlar ). Available Means: An Anthology Of Women's Rhetoric(s). University of Pittsburgh Press. 2001. 144–146. doi:10.2307/j.ctt5hjqnj.28. ISBN 978-0-8229-7975-3. JSTOR j.ctt5hjqnj.28.
- ↑ Brah, Avtar; Phoenix, Ann. "Ain't I A Woman? Revisiting Intersectionality". Journal of International Women's Studies. 5 (3). 15 January 2013: 75–86.
- ↑ Thompson, Becky. "Multiracial Feminism: Recasting the Chronology of Second Wave Feminism". Feminist Studies. 28 (2). 2002: 337–360. doi:10.2307/3178747. hdl:2027/spo.0499697.0028.210. JSTOR 3178747.
- ↑ "What Is Intersectionality? | Intersections of Gender". www.ualberta.ca. İstifadə tarixi: 2023-05-11.
- ↑ Fixmer-Oraiz, Natalie; Wood, Julia. Gendered Lives: Communication, Gender, & Culture. Boston, Mass.: Cengage Learning. 2015. ISBN 978-1-305-28027-4.
- ↑ Grady, Constance. "The waves of feminism, and why people keep fighting over them, explained". Vox. 20 March 2018. 5 April 2019 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Mann, Susan A.; Huffman, Douglas J. "The decentering of second wave feminism and the rise of the third wave". Science & Society. 69 (1). January 2005: 56–91. doi:10.1521/siso.69.1.56.56799. JSTOR 40404229.
- ↑ Collins, Patricia Hill. Black feminist thought: knowledge, consciousness, and the politics of empowerment (2nd). New York: Routledge. 2000. səh. 277. ISBN 978-0-415-92484-9.
- ↑ Collins, Patricia Hill. "Intersectionality's definitional dilemmas". Annual Review of Sociology. 41. 2015: 1–20. doi:10.1146/annurev-soc-073014-112142.
- ↑ "$1 Million Berggruen Philosophy Prize Awarded to Patricia Hill Collins – Berggruen Institute". www.berggruen.org (ingilis). 2023-10-22. İstifadə tarixi: 2024-07-19.
- ↑ Lorde, Audre. Sister Outsider (English). Penguin Publishing Group (February 25, 2020 tarixində nəşr olunub). 2020. ISBN 9780143134442.
- ↑ Lorde, Audre. The Master's Tools Will Never Dismantle the Master's House // Sister Outsider: Essays and Speeches. Berkeley, Calif.: Crossing Press. 2007. 110–114. ISBN 978-1-5809-1186-3.
- ↑ Nixon, Angelique V. "The Magic and Fury of Audre Lorde: Feminist Praxis and Pedagogy". The Feminist Wire. February 24, 2014. October 29, 2017 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ bell hooks. Ain't I a woman: Black women and feminism. Boston: South End Press. 1981. ISBN 978-0-89608-128-4.
- ↑ Bottici, Chiara. "Bodies in Plural: Towards an Anarcha-feminist Manifesto". Thesis Eleven. 142 (1). 2017: 95. doi:10.1177/0725513617727793.
- ↑ Collins, Patricia Hill. "Gender, black feminism, and black political economy". Annals of the American Academy of Political and Social Science. 568 (1). March 2000: 41–53. doi:10.1177/000271620056800105.
- Carastathis, Anna. "Basements and Intersections". Hypatia. 28 (4). 2013: 698–715. doi:10.1111/hypa.12044. ISSN 0887-5367. JSTOR 24542081 – ResearchGate vasitəsilə.
- Carastathis, Anna. "The Concept of Intersectionality in Feminist Theory". Philosophy Compass. 9 (5). 2014: 304–314. doi:10.1111/phc3.12129 – ResearchGate vasitəsilə.
- Collins, Patricia Hill. "Defining Black Feminist Thought". Women of Color Web. 1990. 11 December 2006 tarixində arxivləşdirilib.
- Collins, Patricia Hill. Intersectionality as Critical Social Theory. Duke University Press. 2019. ISBN 978-1-4780-0709-8.
- Collins, Patricia Hill; Bilge, Sirma. Intersectionality (2nd). Cambridge, UK: Polity Press. 2020. ISBN 978-1-5095-3967-3.
- Hankivsky, Olena. Intersectionality 101 (PDF). Vancouver, B.C.: Institute for Intersectionality Research & Policy, Simon Fraser University. 2014. ISBN 978-0-86491-355-5. Archived from the original on 23 April 2017.
- "Justice Rising: moving intersectionally in the age of post-everything" (podcast). Public Lectures and Events. London School of Economics. 26 March 2014.