İbn Tümərt

Hicri 471-ci (1078) və ya hicri 474-cü (1081) ildə Mərakeşin Sus yaşayış məntəqəsində doğulmuşdur. Onun Məhəmmədin nəslindən olduğu iddia edilsə də, bu iddia dəqiq sübut olunmamışdır.^[3]

Həyatının ilk otuz ili haqqında məlumat yoxdur. İbn Xəlduna görə, o, öyrənməyə çox böyük maraq göstərmiş, getdiyi məscidlərdə çoxlu şam yandırıb dərs oxuduğuna görə bərbər dilində "Əsafu" (işıq) adlandırılmış və yaşıdları arasında xüsusi seçilmişdir.^[4] O, Qurtubəyə (Kordoba), Bağdada, Mehdiyyəyə elmi səfərlə etmiş, burdakı alimlərdən fiqh, üsul, hədis, kəlam, xilaf elmi və fiqh üsulu öyrənmiş və "Muvatta"nı oxumuşdur. Onun elm öyrəndiyi alimlər arasında Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Əli ibn Həmdin, Əbu Abdullah əl-Məzəri, İbn Əbu Rəndəqə ət-Turtuşi, Qiyə əl-Hərrasi, Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Əhməd əş-Şaşi, Mübarək ibn Əbdülcabbar və Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Mənsur əl-Hədrəmi kimi alimlər vardır.

İbn Tümərt həcc ziyarətini etdikdən^[5] sonra hicri 510-cu (1116) və ya 511-ci ildə İskəndəriyyədən Məğribə qayıtmışdır. Səfərləri zamanı ətrafındakı insanların dini əmr və qadağalara əməl etməsini təmin etmək məqsədilə göstərdiyi səylər bəzən narazılığa səbəb olsa da, onun bilik və davranışları bir çox insan üzərində müsbət təsirlər yaratmışdır. Lakin Tripolidə Məğrib fəqihlərini tənqid etməsi və eyni zamanda öz fikirlərini yaymağa çalışması onun sürgün edilməsinə gətirib çıxardı. Bu minvalda bəzi şəxslərin İbn Tümərtin düşüncələrini qəbul edərək onun hərəkatına qoşulduqları da müşahidə olunmuşdur. Ehtimal ki, Tunis səfəri zamanı onunla tanış olub tərəfdarına çevrilən Əbu Bəkr ibn Əli əs-Sənhəci də bunlardan biridir.

Əziz ibn Mənsur dövründə Bicayəyə gedən İbn Tümərt burada mövcud olan bəzi adətlərin İslama uyğun olmadığını və dəyişdirilməsinin vacibliyini israrla müdafiə etdi. Ona qarşı bir sui-qəsdin hazırlandığını öyrəndikdən sonra Bicayəni tərk edərək Məllələyə yollandı. Bu şəhərdə onun ilk tələbəsi və sonradan xələfi olacaq Əbdülmömin əl-Qumi ilə tanış oldu.^[6] İbn Tümərtin nüfuzlu şəxsiyyəti ilə Əbdülmöminin idarəçilik və hərbi zəkasının birləşməsi Muvahhidlər hərəkatının əsasını təşkil etmişdir.

İbn Tümərtin mübarizələri əksər hallarda sürgünlə nəticələnirdi. Tələbələri və tərəfdarları ilə birlikdə Məğribə doğru yola çıxdıqda Vənşərisdə Bəşir ləqəbi ilə tanınan Abdullah ibn Möhsün əl-Vənşərisi onlara qoşuldu; Tilimsan və Əmlildən sonra Fəs şəhərinə çatdılar. İbn Tümərt Fəsdə üsuliddin sahəsində Əşari məzhəbinə uyğun dərslər verməyə başladı və burada tələbələri ona "Sus fəqihi" ləqəbini verdilər. Lakin eyni dövrdə fəqihlərlə apardığı mübahisələrdə əqli elmlər sahəsində üstünlük qazanması onların valiyə müraciət etməsinə səbəb oldu və nəticədə İbn Tümərt şəhərdən uzaqlaşdırıldı.^[7]

Bundan sonra Murabitlər dövlətinin mərkəzi olan Mərakeşə gedən İbn Tümərt burada da Əşari düşüncəsini yaymağa və yanlış hesab etdiyi hallara qarşı mübarizə aparmağa başladı. Ancaq onun sərt davranışları Əmir Əli ibn Yusuf ibn Təşfin ilə münasibətlərinin pozulmasına səbəb oldu və Əğmətə sürgün edildi. Oradan öz qəbiləsinin yaşadığı bölgəyə gedərək bir müddət qaldıqdan sonra Tinməlləl şəhərinə köçdü. Bu vaxta qədər nə bir liderə, nə də siyasi hakimiyyətə qarşı üsyançı kimi deyil, sadəcə dini vəzifələrini yerinə yetirən bir şəxs kimi qəbul edilən İbn Tümərtin həyatında yeni bir mərhələ başlamış oldu.

Tinməlləldə "əmr bil-məruf və nəhy ənil-münkər" fəaliyyətlərini davam etdirən İbn Tümərt, Əli ibn Yusuf ibn Təşfinin Mərakeşə qayıtmaq dəvətini rədd edərək Murabitlərə qarşı açıq üsyan hərəkatına başladı. Burada düşüncələrini qəbul edən Həzərcə qəbiləsinin başçısı İsmayıl İcic vasitəsilə güclü dəstək qazandı. Zaman keçdikcə fikirləri geniş çevrələr tərəfindən mənimsənildi və ətraf qəbilələrin Murabitlərə qarşı narazılığı onun çoxsaylı qüvvələrin liderinə çevrilməsinə şərait yaratdı.

Bu dövrdə özünü mehdi elan etməyi planlaşdıran İbn Tümərt hicri 515-ci ildə (1121) İcillizdə yerləşən Qarül-müqəddəs adlı mağaraya çəkilərək Məğribdə mehdinin zühurunun yaxın olduğunu yaymağa başladı. Elə həmin il mehdiliyini elan etdi; tələbəsi Əbdülmömin və yanında olan doqquz nəfər onun mehdi olduğunu qəbul etdiklərini və ömürləri boyu ona sadiq qalacaqlarını bildirdilər. "əl-Mehdiyyül-məlum", "əl-imamül-məsum", "qaimüz-zaman", "əl-qaim bil-haqq", "əl-qaim bi-əmrillah", "əd-dai ilə səbilil-haqq" kimi titullarla anılmağa başlayan İbn Tümərt tərəfdarlarından bir ağacın altında beyət aldı.

Allahı cisim kimi qəbul etdikləri və yaradılmışlara bənzətdikləri, zülm etdikləri, fitnə-fəsad törətdikləri, insanların canına və malına qəsd etdikləri və bu səbəblə dindən çıxdıqları iddiası ilə Murabitlərə qarşı Əbdülmömin əl-Qumi və Əbu Məhəmməd əl-Bəşirin komandanlığı altında şiddətli mübarizəyə başladı. İki il ərzində bütün Məsmudə qəbilələrinin onu dəstəkləməyə hazır olduğu bir vaxtda Anti-Atlas bölgəsində və Sus ərazisində çoxsaylı döyüşlər baş verdi. Murabitlərin qüvvələrini artırmaq cəhdlərinə qarşı İbn Tümərt daha əlverişli müdafiə mühiti əldə etmək üçün hicri 517-ci ildə (1123) Tinməllələ köçdü və şəhər əhalisini çıxararaq buraya yerləşdi. Artıq İbn Tümərt Məhəmməd peyğəmbərə, tərəfdarları isə əşəreyi-mübəşşərəyə bənzədilir, səfərlərinə "məğazi", hicri 515-ci ildəki beyətə "Rizvan beyəti", Tinməllələ köç isə "hicrət" adlandırılırdı.

Tinməlləldə mənəvi əsasları qoyulan dövlət, tərkibindəki qəbilələrin fərqli statuslara malik olduğu federal bir birlik xarakteri daşıyırdı. İbn Tümərtin ölümünə qədər davam edən bu iyerarxiyada ən yuxarıda mehdinin qəbiləsi olan Hərğa, daha sonra Tinməlləl qəbilələri, Hintətə, Məsmudə və digərləri yer alırdı. Bundan başqa, İbn Tümərt cəmiyyət işlərini idarə etmək üçün hər birinin başında özü olmaqla üç məclis yaratmışdı:

• Onlar məclisi: Mehdiyə ən yaxın on nəfərdən ibarət olub hökumət funksiyası yerinə yetirirdi.
• Əllilər məclisi: qəbilə başçılarından ibarət məşvərət şurası idi.
• Yetmişlər məclisi: daha geniş məsləhət orqanı kimi fəaliyyət göstərirdi.

Sonrakı illərdə İbn Tümərt əsasən ordu daxilində birliyin möhkəmləndirilməsi və yayılması ilə məşğul oldu. Murabitlərin Əndəlüsdə baş verən problemlərlə məşğul olmaları Muvahhidlərin işini asanlaşdırsa da, hərəkat daxilindəki ixtilafları da gücləndirdi. Hərəkatın sürətlə böyüməsi nəticəsində yaranan səbirsizlik, İbn Tümərtin yolundan uzaqlaşan və ya şübhəli hesab edilən şəxslərin aradan qaldırılması prinsipinin əsas səbəbi olmuşdur. Onun Bəşir əl-Vənşərisiyə səmimiyyətindən şübhə etdiyi şəxslərin ayırd edilərək öldürülməsi barədə əmr verməsinin Muvahhidlər arasında narahatlığı artırdığı güman edilir.

İbn Tümərt Mərakeşi ələ keçirmək məqsədilə 524-cü ildə (1130) Əbu Məhəmməd əl-Bəşirin komandanlığı altında böyük bir yürüş təşkil etdi. Lakin şəhərin altı həftəlik mühasirəsi uğursuzluqla nəticələndi və Buheyrə yaxınlığındakı döyüşdə Onlar məclisinin beş üzvü həlak oldu. Bu məğlubiyyət Muvahhidlər üzərində ciddi psixoloji təsir göstərsə də, hərəkatın qarşısını ala bilmədi. İbn Tümərt bu məğlubiyyətdən bir neçə ay sonra, 14 Ramazan hicri 524-cü ildə (21 avqust 1130) vəfat etdi. Yaxın silahdaşları onun ölümünü xələfi Əbdülmöminin elanına qədər üç il gizli saxladılar. Cənazəsi daha sonra Tinməlləldə dəfn edildi.^[7]

İbn Tümərt Əşəri-Maliki cizgidə olsa da, onun özünü Mehdi elan etməsi İbn Tümərtin şiəlikdən təsirləndiyini də göstərməkdədir. İbn Tümərt "Nəfyi-sifət" məsələsində isə Möztəzilə ilə həm fikir idi.^[8] O, "Kitabu Əazzi mə yutləb", "əl-Mürşidə",^[5] "əl-Əqidə", "Mufəzzil-Muvatta", "Müxtəsəru Səhihi-Müslüm" və başqa əsərlərin müəllifidir.

1. ↑ ^{1 2} Ibn Tumart // https://pantheon.world/profile/person/Ibn_Tumart.
2. ↑ Editors, Britannica. "Ibn Tūmart". Britannika. 2025. 24 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2026.
3. ↑ ən-Nəccar, Əbdülməcid. əl-Mehdi ibn Tümərt (ərəb). Beyrut. 1983. 24–30.
4. ↑ İbn Vəldun. əl-İbər (ərəb). VI. Beyrut. 1971, 1979. 465.
5. ↑ ^{1 2} Zəhəbi. Siyəru Aləmin-nubəla (ərəb). IX. 538.
6. ↑ "https://tarajm.com/people/15537". تراجم. ابن تومرت. 2026-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2026-01-24.
7. ↑ ^{1 2} Aytekin, Arif. "İbn Tümert". TDV İslâm Ansiklopedisi. 1999. 22 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2026.
8. ↑ Öztürk, Hakan. "İbn Tümert". Dinî Araştırmalar. 9 (25). 2006: 295–308.