İbnüləmin Mahmud Kamal İnal

İbnüləmin Mahmud Kamal İnal 1871-ci ildə İstanbulun Bəyazid səmtində anadan olmuşdur. Atası möhürdar Mehmed Əmin Paşa, anası isə Həmidə Nərgiz xanım olmuşdur. Atası uzun illər sədrəzəm Yusif Kamil Paşanın möhürdarlığını icra etmişdir. Uşaqlıq illərinin böyük hissəsi Yusif Kamil paşanın həyat yoldaşı Zeynəb Kamil xanımın mülkündə keçmişdir. 1885-ci ildə Şahzadə Rüşdiyyəsini bitirdikdən sonra bir müddət Mülkiyyə və Hüquq məktəblərində təhsil almış, lakin səhhətində yaranan problemlər səbəbilə bu məktəbləri başa vurmadan ayrılmış və xüsusi müəllimlərdən, eləcə də mədrəsə dərslərindən faydalanaraq özünü yetişdirmişdir. Xüsusi dərs aldığı müəllimlər arasında Mehmed Akifin atası İpəkli Mehmed Tahir Əfəndi də olmuşdur.^[2]

1889-cu ildə Sədrəzamlıq Məktubi Qələmində başladığı otuz üç illik dövlət qulluğunu Təftişi-İslahat Komissiyasının baş katibliyi ilə davam etdirmişdir. 1909-cu ildə sultan II Əbdülhəmidin taxtdan salınmasından sonra saraya təqdim edilmiş jurnal və hesabatların təsnifi və məhv edilməsi ilə məşğul olan komissiyanın rəhbərliyinə təyin edilmiş və bu vəzifə sayəsində Ulduz Sarayı sənədlərini ətraflı şəkildə araşdırmaq imkanı əldə etmişdir. 1914-cü ildə "Əvqafı-İslamiyyə Muzeyi"nin (indiki Türk və İslam Əsərləri Muzeyi) yaradılması ilə vəzifələndirilmişdir. İncəsənətlə də yaxından maraqlanan İbnüləmin Mahmud Kamal İnal xətt sənətinin yaşadılması məqsədilə "Mədrəsətül-Xəttatin" adlı məktəbin yaradılmasında mühüm rol oynamışdır.^[2]

1916-cı ildə Şurayi-Dövlət üzvlüyünə, 1921-ci ildə Osmanlı dövlətinin rəsmi nəşr orqanı olan "Təqvimi-Vəkayi" qəzetinin müdirliyinə, 1922-ci ildə isə Divanı-Hümayun bəylikçiliyi vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1 noyabr 1922-ci il tarixli sultanlığın ləğvi haqqında qanuna əsasən Osmanlı dövlətinin mövcudluğuna son qoyulub İstanbul hökuməti buraxıldıqdan sonra Babı-alidə tutduğu vəzifəsi başa çatmışdır. 1923-cü ildə Tarixi-Osmani Əncüməninin üzvü seçilmiş, 1924-cü ilin may ayında Vəsaiqi-Tarixiyyə Təsnif Əncüməninin rəhbərliyinə gətirilmişdir. İbnüləmin Mahmud Kamal İnalın baş məmur ünvanı ilə rəhbərlik etdiyi təsnifat işləri 1926-cı ilin may ayınadək davam etmişdir. Bu gün Osmanlı Arxivində onun adı ilə tanınan kataloq 29 cilddən ibarət olub orijinal vəziyyətdə tədqiqatçılara açıqdır. Xəzinəyi-Evrakın 1927-ci ildə Baş Vəkalət Osmanlı Arxivinə verilməsi ilə Təsnif Heyəti ləğv edilmiş, bununla da İbnüləminin bu qurumdakı fəaliyyəti sona çatmışdır. O, elə həmin il qurucularından biri olduğu İslam Əsərləri Muzeyinin direktoru vəzifəsinə təyin edilmiş və 1935-ci ildə təqaüdə çıxanadək bu vəzifədə qalmışdır.^[3]

İbnüləmin Mahmud Kamal İnal bu vəzifələrlə yanaşı, Kitabxanaların Təsnifi üzrə müşavirlik və İslam Ensiklopediyası müşavirliyi funksiyalarını da icra etmişdir. 1939-cu ilin sonunda Misir vəliəhdi şahzadə Mehmed Əli Tofiqin dəvəti ilə Rəisülxəttatin Kamil Akdiklə birlikdə Qahirəyə getmiş, burada İstanbul Türk və İslam Əsərləri Muzeyinə bənzər bir qurumun təşkili və sərgilənəcək əsərlərin seçilməsi işində iştirak etmişdir. Bu vəzifəni yerinə yetirdikdən sonra 19 fevral 1940-cı il tarixində İstanbula qayıtmışdır. Ömrünün son dövrlərində Vəfa səmtindəki evi mühafizəkar fikir adamları və şairlər üçün bir növ elmi-mədəni məclisə çevrilmişdir. Son dövr Osmanlı dövlət adamları haqqında son dərəcə geniş biliyi və özünəməxsus fikirləri gənc nəsillər tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmişdir.^[2]

İbnüləmin Mahmud Kamal İnal ətrafında baş verən ictimai dəyişikliklər və keçmişə duyduğu dərin maraq nəticəsində bioqrafiya və tarix yazıcılığına yönəlmişdir. Bu sahədəki ilk işi 1891-ci ildə nəşr etdirdiyi "Əsəri-Kamil Paşa" adlı əsər olmuşdur. 1897-ci ildə tərtib etdiyi "Xütutü-Məşahir Məcmuəsi" ilə dövrünün tanınmış simalarına aid əlyazmaları və fikirləri toplamağa başlamışdır. 1898-ci ildə dərc etdirdiyi "Məşahiri-Osmaniyyə" adlı məqaləsində bioqrafiya yazımının əhəmiyyətini vurğulamış, cəmiyyətdə bu sahədə mövcud olan boşluğa diqqət çəkmişdir. Bu məqalə onun sonrakı bioqrafik əsərlərinin əsas çərçivəsini formalaşdırmışdır. İbnüləminin bioqrafiya anlayışında "əsləf" (əvvəlkilər) və "əxləf" (sonrakılar) anlayışları mərkəzi yer tutmuşdur. Onun fikrinə görə, bioqrafiya yazımı keçmişin elm və fəzilət sahiblərinin unudulmamasını təmin etməli, onların əsər və xidmətlərini yeni nəsillərə ötürməlidir. Cəmiyyətin dəyərli şəxsiyyətlərinə göstərilən ehtiram isə mədəniyyət səviyyəsinin göstəricisi kimi dəyərləndirilmişdir.^[2]

İbnüləmin Mahmud Kamal İnal bioqrafiya sahəsində dövrünün çatışmazlıqlarını müəyyən etmiş və bu istiqamətdə düşüncə dəyişikliyinin zəruri olduğunu bildirmişdir. Onun qənaətinə görə, əvvəlki dövrlərdə alimlər, şeyxlər, şairlər, xəttatlar, vəzirlər və kaptan-ı dəryalar haqqında bəzi bioqrafik toplular tərtib edilsə də, bu əsərlər mövcud şəxsiyyətlərin tam siyahısını təqdim etməmiş, bir çox mühüm ad hal tərcüməsi yazılmadığı üçün unudulmuşdur. Bu hal "məşahiri-məchulə" anlayışı ilə ifadə edilmişdir. O, köhnə bioqrafik əsərlərdə şəxslərin xarakter xüsusiyyətləri və xidmətlərinin mahiyyəti kimi əsas məqamların kölgədə qaldığını, bunun əvəzinə söz sənətinə və rəsmi vəzifə qeydlərinə üstünlük verildiyini tənqid etmişdir. Bu tənqidlərin məqsədi keçmiş müəllifləri gözdən salmaq yox, gələcəkdə yazılacaq əsərlərin daha diqqətli və əhatəli olmasına çağırış olmuşdur. İbnüləmin əvvəlki dövrlərdə başlanmış bioqrafik işlərin davam etdirilməməsini ciddi mədəni boşluq kimi qiymətləndirmişdir. Bu boşluq onu şəxsi məsuliyyət götürməyə və öz dövrünün seçkin simalarını qeydə almağa sövq etmişdir. Onun fikrinə görə, elm və sənət sahiblərini tanıtmaq "bir vətən borcu" sayılmışdır. Bu düşüncəsini "maarif və onun əhlinə ehtiram göstərmək vətən sevgisi ilə ziddiyyət təşkil etməz" məzmunlu ifadələri ilə əsaslandırmışdır.^[2]

İbnüləmin Mahmud Kamal İnal yetişdiyi dövrün canlı şahidi və tarixi imkanların bilavasitə iştirakçısı kimi, öz nəslinin son təmsilçilərindən biri olduğunu dərk etmiş və keçmişin seçkin simalarını tanıtmağı milli vəzifə kimi qəbul etmişdir. Öz ifadəsi ilə desək, "Mən yazmasam, kimsə yazmayacaq" düşüncəsi ilə fəaliyyət göstərmişdir. 1898-ci ildə nəşr etdirdiyi "Məşahiri-Osmaniyyə" məqaləsi ilə bioqrafiya sahəsinə daxil olan İbnüləmin, 1902–1903-cü illərdə intensiv tədqiqat mərhələsinə keçmişdir. Etibarlı məlumat əldə etmək məqsədilə Anadoludan Hicaza qədər uzanan yazışmalar aparmış, çoxsaylı mənbələrə çıxış əldə etməyə çalışmışdır. Əvvəlcə fərdi bioqrafiyalarla kifayətlənmişdir, lakim zamanla müəyyən peşə qruplarına həsr olunmuş kollektiv bioqrafik əsərlər tərtib etmişdir. Yaxından tanıdığı şəxslər barədə yazdığı monoqrafiyalar da mövcuddur.^[2]

İbnüləminin mühüm əsərlərindən biri Hərsəkli Arif Hikmət bəyin həyatına həsr olunmuş tədqiqatıdır. Bu əsər Arif Hikmət bəyin sağlığında yazılaraq ona təqdim edilən mətnin genişləndirilməsi əsasında hazırlanmış, vəfatından sonra tamamlanmış və "Tərcümanı-Həqiqət" qəzetində felyeton şəklində dərc edildikdən sonra "Kamalül-Hikmət" adı ilə kitab halında nəşr olunmuşdur. Sözügedən əsər Hərsəkli Arif Hikmət haqqında əsas mənbələrdən biri hesab edilir.^[4]

1930-cu ildə "Son əsr türk şairləri" adlı əsərini nəşr etdirmişdir. Bu əsərdə son dövr Osmanlı intellektualları haqqında zəngin müşahidə və xatirələrə yer vermişdir. 1940–1953-cü illər arasında Osmanlı dövlətinin son otuz yeddi sədrəzəminin ətraflı hal tərcümələrini əhatə edən on dörd cildlik "Osmanlı dövründə son sədrəzəmlər" adlı əsəri dərc edilmişdir. Əsərlərində istifadə etdiyi ağır osmanlıca üslub onların təsir dairəsini və yayılmasını müəyyən qədər məhdudlaşdırmışdır. 1953-cü ildə ömrü boyu topladığı kitab, yazı və lövhə kolleksiyasını, eləcə də təxminən iyirmi qovluq sənədlərini İstanbul Universitetinə bağışlamışdır. Mülkünü islam elmləri üzrə təhsil alanların yerləşdirilməsi məqsədilə öz adını daşıyan vəqfə təhvil etmişdir.^[4]

İbnüləmin Mahmud Kamal İnal 1957-ci ildə İstanbulda vəfat etmiş və Mərkəzəfəndi qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.^[4]

İbnüləmin Mahmud Kamal İnal ədəbi fəaliyyətinə şeirlə başlamışdır. Əsasən qəzəl janrında şeirlər yazmış və "Nalani" təxəllüsündən istifadə etmişdir. Bəzi şeirləri bəstələnmişdir. Şeirlərini "Mövzun sözlər" adı altında toplamışdır, lakin onu çap etdirməyə nail olmamışdır. 1890-cı ildə "Tariq" qəzetində dərc etdirdiyi bir məqalə ilə mətbuat həyatına daxil olmuş, sonradan dövrün nüfuzlu mətbu orqanlarında yazılarını davam etdirmişdir. Qəzet yazılarını "Səyi-Bəşər" adı altında toplamışdır, lakin bu toplu da nəşr olunmamışdır.^[4]

Namiq Kamalın "Cəzmi" əsərindən ilhamlanaraq "Səbih – tarixə müstənid hekayə" adlı tarixi roman yazmışdır. Bu sahədəki fəaliyyətini felyeton şəklində dərc edilən üç əsərlə davam etdirmişdir. 1895–1900-cü illər arasında müxtəlif qəzet və jurnallarda dərc etdirdiyi yazılarında islamın tərəqqiyə mane olduğu fikirlərinə qarşı çıxmışdır.^[4]

1891-ci ildə nəşr etdirdiyi "Əsəri-Kamil Paşa" adlı kiçik kitabı ilə bioqrafiya sahəsində ilk addımını atan İbnüləmin Mahmud Kamal İnal sonralar bu sahədə çoxsaylı əsərlər qələmə almışdır. Şair Hərsəkli Arif Hikmət bəy, sədrəzəm Yusif Kamil Paşa, Yusifpaşazadə Nuri bəy, ata-dostu Fərid Paşazadə Əhməd İzzəddin, tarixçi Fındıqlı İsmət Əfəndi, şair Mustafa Saffət, alim Gələnbəvi İsmayıl, şeyxülislam Yəhya, Leskovatslı Qalib bəy, Müstəqimzadə Süleyman Əfəndi onun bioqrafiyasını yazdığı şəxslər sırasında yer almışdır. Bununla yanaşı, 566 şairi əhatə edən "Son əsr türk şairləri", 37 sədrəzəmi əhatə edən "Osmanlı dövründə son sədrəzəmlər", 329 xəttata həsr olunmuş ""'Son xəttatlar", eləcə də vəfatı səbəbilə yarımçıq qalan və Mövləvi Avni Aktuç tərəfindən tamamlanan "Xoş səda (Son əsr türk musiqişünasları)" adlı əsərləri ərsəyə gətirmişdir.^[4]

Əsərləri aşağıdakı kimidir:^[5]

• Menafiüssavm
• Ahlâk
• Ravzatül-Kemal
• Hülâsa-i Ziraat
• Hülâsa-i Ticaret
• Bir Yetimin Sergüzesti
• Rahsan (Hikâye)
• Sabih (Hikâye)
• Kemalü'l-İsmet
• Kemalü'l-Hikme
• Kâmil Pasa'nin Sadareti ve Konak Meselesi
• Tuhfetül Hattatîn Mukaddimesi
• Menâkib-i Hünerveran Mukaddimesi
• Divan-i Hikmet Mukaddimesi
• Divan-i Gaalib Mukaddimesi
• Divan-i Yahya Mukaddimesi
• Tarihçe-i Evkaf ve Teracüm-i Ahval-i Nuzzar
• Son Asır Türk Şairleri
• Osmanlı Devrinde Son Sadrıazamlar (Kemalü's-Sudur)
• Son Hattatlar (Kemalü'l-Hattatîn)
• Hoş Sadâ