Üçüncü Panipat döyüşü 14 yanvar 1761-ci ildə Panipat yaxınlığında Dürrani imperiyası ilə Maratha imperiyası arasında baş vermiş həlledici döyüşdür. Bu qarşıdurma Əhməd şah Dürraninin Hindistan yürüşlərinin ən mühüm mərhələlərindən biri hesab olunur.
| Üçüncü Panipat döyüşü | |||
|---|---|---|---|
| Əhməd şah Dürraninin Hindistan yürüşləri | |||
 Panipatın Üçüncü döyüşünün miniatürü, təqribən 1770 | |||
| Tarix | 14 yanvar 1761 | ||
| Yeri | Panipat, indiki Haryana, Hindistan | ||
| Nəticəsi | Dürrani imperiyasının qələbəsi | ||
| Münaqişə tərəfləri | |||
|
|||
| Komandan(lar) | |||
|
|
|||
| Tərəflərin qüvvəsi | |||
|
|||
| İtkilər | |||
|
|||
|
|
|||
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |||
Döyüş XVIII əsrin ən qanlı toqquşmalarından biri olmuş və Şimali Hindistanda siyasi qüvvələr balansını ciddi şəkildə dəyişdirmişdir.
XVIII əsrin ortalarında Moğol imperiyası zəifləməkdə idi. İmperator Aurangzebin ölümündən sonra imperiya daxili çəkişmələr və xarici hücumlarla üzləşmişdi.[3]
Nadir şahın Hindistana yürüşü və Dehlinin talanı imperiyanın nüfuzuna ağır zərbə vurmuşdu.[4] Onun ölümündən sonra şərq torpaqlarında Əhməd şah Dürrani hakimiyyət qurdu və Dürrani imperiyasını yaratdı.[5]
1750-ci illərdə marathalar Pəncab və Dehli bölgəsinə qədər irəliləmişdilər. Bu vəziyyət Əhməd şahı yenidən Hindistana yürüş etməyə vadar etdi.[6]
1759-cu ildə Əhməd şah böyük ordu ilə Hindistana daxil oldu. Onu Rohilla başçıları və Oudh hökmdarı Şücaüddövlə dəstəkləyirdi.[7]
Marathalar isə cənubdan şimala doğru böyük bir qüvvə topladılar. Ordunun baş komandanı Sadaşivrao Bhau idi.[1]
İki ordu Panipat yaxınlığında qarşı-qarşıya gəldi və bir neçə ay davam edən mövqe müharibəsindən sonra həlledici döyüş baş verdi.
14 yanvar 1761-ci ildə səhər saatlarında döyüş başladı. Maratha artilleriyası ilkin mərhələdə üstünlük qazandı və Rohilla qüvvələrinə ağır zərbə endirdi.[8]
Lakin Əhməd şah ehtiyat süvari qüvvələrini döyüşə daxil etdi. Onun hərəkətli süvari dəstələri və çevik taktiki manevrləri maratha cəbhəsinin mərkəzini zəiflətdi.[9]
Günün ikinci yarısında maratha rəhbərliyi ciddi itkilər verdi. Vişvasrao və Sadaşivrao Bhau döyüşdə həlak oldular. Komandanlığın itirilməsi maratha ordusunda çaşqınlıq yaratdı və nəticədə onların müdafiə xətti dağıldı.
Axşama doğru döyüş Dürrani ordusunun qəti qələbəsi ilə başa çatdı.
Döyüş son dərəcə qanlı olmuşdur. Müxtəlif mənbələr ümumi itkiləri 60.000-dən 100.000-ə qədər qiymətləndirir.[2]
Bu məğlubiyyət marathaların Şimali Hindistandakı ekspansiyasını müvəqqəti dayandırdı. Bununla belə, Maratha dövləti tamamilə süqut etmədi və sonradan yenidən siyasi təsir qazandı.
Panipat döyüşü eyni zamanda bölgədə siyasi boşluq yaratdı ki, bu da sonradan Britaniya Şərqi Hindistan şirkətinin yüksəlişini asanlaşdırdı.[10]
- 1 2 Gupta, 1961. səh. 81
- 1 2 Lee, 2019. səh. 130
- ↑ Bonakdarian, 2004
- ↑ Tucker, 2006
- ↑ Balland, 1983
- ↑ Lee, 2019. səh. 123
- ↑ Gupta, 1961. səh. 80
- ↑ Lee, 2019. səh. 126
- ↑ Gupta, 1961. səh. 338
- ↑ Burnard, Hart və Houllemare, 2024. səh. 336–337
Balland, D. AFGHANISTAN x. Political History. 15 dekabr 1983.
Bonakdarian, Mansour. INDIA vii. RELATIONS: THE AFSHARID AND ZAND PERIODS. 15 dekabr 2004.
Tucker, Ernest. NĀDER SHAH. 15 avqust 2006.
Burnard, Trevor. . 2024.
Gupta, Hari Ram. . 1961.
Lee, Jonathan L. . 2019.
- Ganda Singh. Sardar Jassa Singh Ahluwalia. Punjabi University. 1990. 1–3. ISBN 978-8173805042.
- Mehta, Jaswant Lal. Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813. Sterling. 2005. ISBN 978-1-932705-54-6.
- H. S. Singha. The encyclopedia of Sikhism. New Delhi: Hemkunt Press. 2000. ISBN 978-81-7010-301-1.
- H. G. Rawlinson - An Account Of The Last Battle of Panipat and of the Events Leading To It, Hesperides Press (2006) ISBN 978-1-4067-2625-1
- Vishwas Patil - Panipat– a fictional novel based on the 3rd battle of Panipat, Venus (1990)
- Uday S. Kulkarni – Solstice at Panipat – 14 January 1761, Mula-Mutha Publishers, Pune (2011). ISBN 978-81-921080-0-1 - An authoritative account on the Third Battle of Panipat.
- Third Battle of Panipat by Abhas Verma ISBN 9788180903397 Bharatiya Kala Prakashana.