"Koblandı Batır" qazax qəhrəmanlıq dastanı

"Koblandı batır"ın poetik mətnlərini tədqiq edən qazax alimləri dastanın şifahi dastan söyləyiciliyi ənənəsinin inkişafı istiqamətində tutduğu mövqeyi nəzərə alınaraq qədim və sonradan yaranmış variantları olmaqla iki yerə ayırmışlar^[2] Dastanları (jır) yaradan və ifa edən jırau və akınlar qazax dastançılıq ənənəsində mühüm rol oynamışlar. XIX əsrin sonlarından başlayaraq "Koblandı batır" dastanı dövrünün tanınmış ifaçılarından toplanıb qeydə alınmışdır. XIX əsrin 90-cı illərində Kustanay qəzasının (hazırda Kustanay vilayəti) Karabalık nahiyəsində akın Birjan Tolımbayevdən dastanın "Qaraqıbçaq Koblandı batır" adı ilə qeydə alınmış tam variantı ilk dəfə 1914-cü ildə Kazanda müəllim Mahmutsultan Tuyakbayev tərəfindən ərəb əlifbasında çap olunmuşdur^[3] Qazax folklorunun toplayıcısı akın Şapay Kalmaqambetovun öz ifasında qeydə alıb 1939-cu ildə Qazaxıstan SSR EA Dil və Ədəbiyyat İnstitutuna təqdim etdiyi variant da məzmununa görə dastanın adıçəkilən variantına yaxındır. Bundan başqa Ş. Kalmaqambetov 1936-cı ildə Kustanay vilayətində dastanın akın Dostcandan onun Merqenbay jıraudan (1831–1911) eşitdiyi variantını qeydə almışdır. Dastanın daha əvvəlki variantı Ural vilayətinin Terektin vilayətində anadan olmuş Marabay Kulbay ulından (1841–1898) qeydə alınmışdır. Dastanın Marabayın ifa etdiyi daha dolğun variantı (Qazan xanın üzərinə Koblandı ilə birgə hücum edən Karamanın gəlişindən başlayıb qıbçaqların Alşagirdən azad olunmasında bitir) Akməçit qəzasında yaşamış (hazırda Kzıl Orda vilayəti) qazax akını Baymurat Uske ulı tərəfindən 1894-cü ildə qeydə alınmış və Ə. Divayevin öz xahişi ilə ona göndərilmişdir. Qazax tədqiqatçılarının fikrincə, dastanın sonradan qeydə alınmış variantlarında Marabay akının təsiri daha çox görünür. Ümumiyyətlə, "Koblandı batır" dastanının 29 variantının olduğu bildirilir.

Qazax jırları xalqın qədim musiqi aləti dombranın(barmaqla çalınan uzun ensiz ikisimli musiqi aləti) müşayiətilə xüsusi avazla ifa olunur. "Koblandı batır" dastanı qazax alimləri arasında ilk dəfə maarifçi Çoqan Vəlixanovun diqqətini cəlb etmişdir. Alim qədim dastanın nümunələrinin əsrlər boyu şifahi şəkildə nəsildən-nəsilə ötürülməsinə, ayrı-ayrı nahiyələrdən toplanmasına baxmayaraq jıravların böyük ustalığı və bədahətən ifasının, eləcə də onların öz ata-babalarının qəhrəmanlığına məhəbbətinin ifadəsi olaraq təmiz, səlis, bir-birinə çox bənzər şəkildə günümüzədək çatdığını qeyd etmişdir^[4] Koblandı digər qəhrəmanlar (Edige, Şora, Qambar, Tarğın, Alpamıs, Er Sayın) kimi dastanın ilkin variantlarında qazax kimi təqdim olunmur. Bunun səbəbi həmin dövrdə müstəqil qazax siyasi ittifaqının hələlik mövcud olmadığı və sonradan qazax xalqının etnik soyunu təşkil edən tayfa birləşmələrinin Qızıl Orda, Krım və Kazan xanlıqlarının tərkibində noqaylı kimi tanınması ilə izah edilə bilər.

Koblandının adı ilə bağlı dastanlar tatarlardan və qaraqalpaqlardan da qeydə alınmışdır. Türk xalqlarının folklor irsinin toplanması sahəsində mühüm rolu olan akademik V. V. Radlov 10 cildlik "Obraztsı narodnoy literaturı tyurkskix plemen" (Türk tayfalarının xalq ədəbiyyatı nümunələri) toplusunda Koblandı haqqında Tobolda yaşayan tatarlardan qeydə aldığı kiçik bir nümunə çap etdirmişdir^[5] Həmin toplunun VII cildində (1896) V. V. Radlov krım tatarlarından topladığı Koblandı haqqında nağıla da yer vermişdir. Bundan başqa, Q. N. Potanin Koblandının qəhrəmanlığından bəhs edən qaraqalpaq nağılını toplamış və "Jivaya starina" əsərində dərc etdirmişdir.^[6] 1939-cu ildə tanınmış qaraqalpaq dastan ifaçısı Esemurat jırau Nurabıllayevdən (1893–1979) Nauruz Japakovun qeydə aldığı "Qoblan" qaraqalpaq dastanı 1941 və 1959-cu illərdə çap olunmuşdur. Müasir dövrdə qazax, qaraqalpaq, noqay, başqurd, Krım və Barabin tatarlarına məlum olan Koblandı batır dastanı Noqay tayfa ittifaqına daxil olan qıbçaqların kalmık və qızılbaş xanlarına qarşı mübarizəsindən bəhs edir. Eyniadlı qazax dastanında bəzən kıyatlarla (Oğuznamədə Oğuz ittifaqını təşkil edən əsas tayfalardan biri) birləşən heç bir döyüşdə məğlub olmayan qəhrəman qıbçaq (bir çox hallarda qaraqıbçaq) Koblandının dillərdə əzbər olan igidliyi ön plandadır. Dastanın heç bir yerində Koblandı parçalanmış tayfaların birləşdirilməsinə çalışan bir sərkərdə kimi çıxış etmir. Qəhrəman dastanda çoxsaylı düşmənlərinə qarşı vuruşur, öz doğma torpağını, elini yadelli işğalçılardan azad edir. "Digər çoxsaylı epik poemalarda olduğu kimi "Koblandı-batır"dakı hadisələrin magistral süjeti qəhrəmanın şəxsi maraqları ilə yox, onun ictimai borcu ilə bağlıdır. Epik qəhrəman obrazında qazaxların ictimai şüurunun uzun zaman kəsiyində formalaşmış etik, mənəvi-əxlaqi normaları ifadə olunub. Batır doğma Vətəndə yalnız xeyirxahlıqlar etmək üçün dünyaya gəlib. Koblandı obrazının başlıca mahiyyəti də məhz bundan ibarətdir^[7]

"Koblandı batır" türk xalqlarının dastan ənənəsinə uyğun olaraq qəhrəmanın doğuluşu ilə başlayır, onun tərbiyə edilməsi, sevdiyi qızın uğrunda apardığı mübarizəsi ilə davam edir, doğma yurdunu qoruyaraq bütün düşmənlərinə qalib gəlməsi ilə başa çatır. Dastan "bir çoxu beynəlxalq səviyyədə yaranmış və yayılmış, amma xalq düşüncəsinin inkişaf səviyyəsinə uyğun olaraq yeni yaradıcı məna kəsb etmiş ənənəvi motiv zənginliyi ilə"^[8] seçilir. Qazax araşdırıcılarının da qeyd etdiyi kimi, "Koblandı batır" dastanı zəngin bədii obrazların rəngarəng tərkibi ilə seçilir^[9] Dastanda qəhrəmanın valideynləri – atası Toktarbay, anası Analıq, əkiz bacısı Karlıqaş təsvir olunur. Kortka bütün türk qadınları kimi qəhrəmanı sevən, ona vəfalı olan, bütün mübarizəsində onu dəstəkləyən və onun müdrik məsləhətçisi olan sədaqətli həyat yoldaşıdır. Koblandının bütün döyüşlərdə etibarlı dostu Tayburıl atını Kortka böyüdür. Karlıqa isə qəhrəmanın vəfalı silahdaşı və oğlu Bukenbayın anasıdır. Dastanda Koblandının Karaman ilə birgə başqa igid silahdaşları da təsvir olunur. Eyni zamanda Qazan xan, Kobiktı xan, Alşagir xan, Birşimbay xan və Şoşay xan qəhrəmanın mübarizə apardığı düşmənləri sırasında yer alırlar. Qəhrəmanlıq dastanlarında etnik tarixin izlərini müəyyən etmək çətin deyil, çünki bütün hallarda dastanın yaddaşı məhz etnik proseslər əsasında qurulur. Buna görə "Koblandı batır" dastanında tarixi keçmişin öz əksini tapması xalqda vətənpərvərlik hisslərinin alovlanmasına, qəhrəmanlıq ideallarının köklənməsinə səbəb olur və milli azadlıq hərəkatında irəliyə doğru addımlarla müşahidə olunur^[10]

1. Жирмунский В. Тюркский героический эпос. Ленинград: Наука, 1974. 726 с.
2. Смирнова Н. Казахская народная поэзия. Алма-Ата, 1967, 132 с.
3. Koblandı-batır. Qazax xalq qəhrəmanlıq dastanı. Tərcümə edən: Nizami Məmmədov-Tağısoy. Bakı, "Elm və təhsil", 2017, 316 s.
4. "Qoblan", Törtkjl, 1941
5. "Қоблан. Қарақалпақ халқ дастаны". Нокис, 1959.